Məktəblər üçün süni intellektdən istifadə qaydaları necə olmalıdır?
Süni intellekt (Sİ) artıq təhsilin qapısını döymür, o, artıq sinif otaqlarındadır. ChatGPT, rəqəmsal resurslar və avtomatlaşdırılmış tapşırıq sistemləri təhsilin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bəs bu yeni dövrdə məktəblər öz qaydalarını necə qurmalıdır? Texnologiyanın imkanlarından faydalanarkən, onun risklərindən necə qorunmalıyq?
Məktəblər üçün süni intellektdən istifadə qaydaları təhsilin üç əsas sütunu — müəllimlər, şagirdlər və valideynlər üçün aydın, təhlükəsiz və inkişafyönümlü çərçivə yaratmalıdır.
Müəllimlər üçün yeni rol
Artıq süni intellekt müəllimin rəqibi deyil, onun ən güclü köməkçisi kimi çıxış edir. Lakin qaydalar bu köməkçidən düzgün istifadəni tələb edir:
İnsan faktoru prinsipləri: YUNESKO-nun "Müəllimlər üçün Sİ Kompetensiya Çərçivəsi" (AI CFT) sənədinə əsasən, süni intellekt heç bir halda insan əməyini və müəllim-şagird ünsiyyətini əvəz etməməlidir. Son qərar və qiymətləndirmə həmişə insana (müəllimə) məxsus olmalıdır.
Tapşırıq formatlarının dəyişdirilməsi: Sİ-nin bir saniyədə yaza bildiyi standart esselər və ya testlər artıq effektiv deyil. Müəllimlər şagirdlərdən layihə əsaslı öyrənmə, sinifdaxili debat və şifahi təqdimatlar tələb etməlidir.
Fərdiləşdirilmiş Tədris: Müəllimlər dərs planlarını hazırlayarkən və ya hər bir şagirdin zəif tərəflərini analiz edərkən Sİ proqramlarından metodiki dəstək almalıdırlar.
Sİ şagirdlər üçün köçürmək yox, öyrənmək aləti olmalıdır
Məktəblərdə süni intellektdən (Sİ) istifadə qaydaları təhlükəsizliyi təmin etməli, akademik dürüstlüyü qorumalı və tədrisin keyfiyyətini artırmalıdır. Hazırkı mərhələdə ekspertlərə görə, şagirdlər süni intellekti ev tapşırığını onların əvəzinə edən bir robot kimi görməməlidir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) Avropa Komissiyası ilə birgə hazırladığı "Süni İntellekt Savadlılığı Çərçivəsi" (AI Literacy Framework) hesabatında qeyd olunur ki, gənclər Sİ sistemlərini yalnız istifadə etməyi deyil, onların iş prinsipini anlamağı və tənqidi qiymətləndirməyi öyrənməlidirlər. Məktəblər üçün əsas süni intellekt istifadə qaydaları aşağıdakıları ehtiva edir:
– Şəffaflıq və mənbə göstərmə: Əgər şagird layihə və ya araşdırma zamanı Sİ-dən istifadə edibsə, bunu işin sonunda "Mənbə" hissəsində mütləq qeyd etməlidir. Sİ-dən gizli istifadə akademik dürüstlüyün pozulması (plagiat) sayılmalıdır.
– Tənqidi təfəkkür filtri (AI-Critical Reading): UNESCO şagirdlərdə "Sİ-yə qarşı tənqidi oxu" vərdişinin formalaşdırılmasını tələb edir. Bu o deməkdir ki, Sİ-nin verdiyi məlumatların səhv və ya qərəzli ola biləcəyi şagirdlərə öyrədilməlidir. Şagirdlərə Sİ-nin verdiyi hər bir faktı və uydurma məlumatları ən azı iki müstəqil qaynaqdan (kitab, rəsmi sayt) yoxlamaq vərdişi aşılanmalıdır.
– İdeyaların inkişafı: OECD-nin "Digital Education Outlook" hesabatındakı tədqiqatlar göstərir ki, pedaqoji dəstək olmadan tapşırıqları kor-koranə Sİ-yə ötürmək şagirdin real öyrənmə qabiliyyətini zəiflədir, lakin beyin fırtınası və ideya yaratmaq məqsədilə istifadə edildikdə yaradıcılığı artırır.
Məktəb rəhbərliyi üçün qırmızı xətlər
Ekspertlər qeyd edirlər ki, məktəb rəhbərliyi və rəqəmsal təhlükəsizlik mütəxəssisləri üçün əsas vəzifə təhsilalanlara qoruyucu baryerlər yaratmaqdır:
– Məlumatların məxfiliyi (Data Privacy): UNESCO-nun qlobal rəqəmsal təhsil təlimatlarında xüsusi vurğulanır ki, milli tənzimləmə mexanizmləri qurulana qədər məktəblər şagirdlərin gizliliyini qorumaq üçün ciddi daxili qaydalar tətbiq etməlidir. Şagirdlərin şəxsi məlumatları (ad, soyad, foto, qiymətlər) heç bir halda açıq Sİ sistemlərinə daxil edilməməlidir.
– Yaş məhdudiyyətlərinə riayət: Beynəlxalq standartlara uyğun olaraq, generativ Sİ alətlərinin (məsələn, ChatGPT və s.) müstəqil istifadəsi üçün yaş hədləri müəyyən edilməli və məktəb daxilində valideyn icazəsi mexanizmi qurulmalıdır.
Filtrləmə: Məktəb şəbəkəsində zərərli və yaşa uyğun olmayan Sİ resursları bloklanmalıdır.
– Rəqəmsal bərabərlik (inklüzivlik): Sİ alətlərinin ödənişli versiyaları şagirdlər arasında bərabərsizlik yaratmamalıdır. UNESCO və OECD məktəbləri rəqəmsal infrastruktura bərabər çıxışı təmin etməyə çağırır.
Süni intellekti məktəblərdə tamamilə qadağan etmək gələcəyi qadağan etmək deməkdir. Əsl uğur onu qadağan etməkdə deyil, onunla necə etik, təhlükəsiz və səmərəli əməkdaşlıq etməyi öyrətməkdədir. Dünyanın qabaqcıl təhsil platformalarının da qəbul etdiyi kimi, bu gün tətbiq ediləcək düzgün istifadə siyasəti, sabahın savadlı, tənqidi düşünən və texnoloji intellektə sahib nəslini formalaşdıracaq.
Məktəblərdə süni intellektdən (Sİ) istifadə qaydaları təhlükəsizliyi təmin etməli, akademik dürüstlüyü qorumalı və tədrisin keyfiyyətini artırmalıdır.
