Məktəblərdə telefon qadağası olan ölkələr PISA-da daha yüksək nəticə göstərir?
OECD ölkələrində şagirdlərin təxminən yarısı artıq mobil telefon istifadəsinin qadağan olunduğu məktəblərdə təhsil alır. Lakin PISA 2025-in yeni nəticələri göstərir ki, telefon məhdudiyyətləri ilə akademik nəticələr arasındakı əlaqə ilk baxışdan göründüyü qədər sadə deyil.
OECD-nin sonuncu Beynəlxalq Şagird Qiymətləndirilməsi Proqramının (PISA) nəticələrinə əsasən, 2025-ci ildə OECD ölkələrində 15 yaşlı şagirdlərin 49 faizi mobil telefon istifadəsinin məktəb ərazisində qadağan olunduğu məktəblərdə təhsil alıb. 2022-ci ildə bu göstərici 34 faiz idi.
Bəzi təhsil sistemlərində telefon qadağaları daha geniş tətbiq olunur. 2025-ci ildə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində şagirdlərin 90 faizi, Honq Konqda (Çin) isə 85 faizi telefon istifadəsinin qadağan olunduğu məktəblərdə təhsil alıb.
Telefon məhdudiyyətlərinin genişlənməsi rəqəmsal cihazların şagirdlərin diqqətinə təsiri ilə bağlı narahatlığın artdığı bir dövrə təsadüf edir.
OECD ölkələri üzrə şagirdlərin 28 faizi bildirib ki, təbiət elmləri dərslərinin əksəriyyətində və ya hamısında sinif yoldaşları rəqəmsal cihazlar səbəbindən diqqətlərini yayındırırlar. PISA nəticələrinə görə, belə diqqət dağınıqlığını bildirən şagirdlər sosial-iqtisadi amillər nəzərə alındıqdan sonra belə təbiət elmləri üzrə orta hesabla 11 bal daha aşağı nəticə göstəriblər.
Telefon qadağalarının isə daha az diqqət dağınıqlığı olan sinif mühiti ilə əlaqəli olduğu görünür.
Telefon istifadəsinin qadağan olunduğu məktəblərdə təhsil alan şagirdlərin rəqəmsal diqqət dağınıqlığı bildirmə ehtimalı digər şagirdlərlə müqayisədə təxminən 13 faiz aşağı olub. Telefon qadağası olan məktəblərdə şagirdlərin təxminən 27 faizi rəqəmsal diqqət dağınıqlığı yaşadığını bildirib. Telefon qadağası və rəqəmsal cihazlardan istifadə ilə bağlı fənn üzrə xüsusi qaydaları olmayan məktəblərdə isə bu göstərici 32 faiz olub.
OECD həmçinin müəyyən edib ki, telefon qadağalarının daha geniş yayıldığı təhsil sistemlərində adambaşına düşən ÜDM fərqləri nəzərə alındıqdan sonra belə rəqəmsal diqqət dağınıqlığı səviyyəsi daha aşağı olub. 2022–2025-ci illərdə telefon qadağalarının genişlənməsi məktəbdə əyləncə məqsədilə rəqəmsal cihazlardan gündə bir saatdan az istifadə edən şagirdlərin payının artması ilə də əlaqələndirilib.
Lakin daha yüksək PISA nəticələri mütləq müşahidə edilməyib
Diqqətin yaxşılaşması ilə müəyyən əlaqə görünməsinə baxmayaraq, PISA 2025 telefon qadağalarının genişləndirilməsinin avtomatik olaraq daha yüksək akademik nəticələrə gətirib çıxardığına dair aydın sübut təqdim etmir.
Təhsil sistemləri səviyyəsində 2022–2025-ci illərdə telefon qadağalarının yayılmasındakı dəyişikliklərlə təbiət elmləri və oxu üzrə orta nəticələrdəki dəyişikliklər arasında əlaqə müəyyən edilməyib.
Daha maraqlısı isə budur ki, 2025-ci ildə telefon qadağalarının daha geniş yayıldığı ölkə və iqtisadiyyatlarda təbiət elmləri üzrə nəticələr orta hesabla daha aşağı olub.
Lakin OECD bu nəticənin telefon qadağalarının akademik göstəriciləri aşağı saldığı kimi şərh edilməməsi barədə xüsusi xəbərdarlıq edir. PISA müşahidəyə əsaslanan tədqiqatdır və bir amilin digərinə səbəb olduğunu müəyyən edə bilmir. Məsələn, nəticələri nisbətən aşağı olan təhsil sistemləri diqqət dağınıqlığı və öyrənmə çətinlikləri ilə mübarizə aparmaq üçün telefon qadağalarını daha geniş tətbiq etmiş ola bilər.
Ayrı-ayrı məktəblər səviyyəsində də mənzərə birmənalı deyil. OECD ölkələrində sosial-iqtisadi fərqlər nəzərə alındıqdan sonra telefon qadağası olan məktəblərdə təhsil alan şagirdlərin təbiət elmləri üzrə nəticələri orta hesabla təxminən 4 bal aşağı olub. Bununla belə, əlaqənin istiqaməti və gücü təhsil sistemləri arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənib.
Əsas problem telefon deyil, diqqət dağınıqlığı ola bilər
Nəticələr göstərir ki, təhsil sistemləri üçün əsas sual yalnız smartfonların məktəblərdə qadağan olunub-olunmaması deyil.
PISA 2025 rəqəmsal diqqət dağınıqlığı ilə zəif akademik nəticələr arasında formal telefon qadağaları ilə yüksək nəticələr arasındakı əlaqədən daha aydın bağlılıq göstərir.
Telefon qadağası və ya rəqəmsal cihazlardan istifadəyə dair fənn üzrə xüsusi qaydalar olan məktəblərdə ümumilikdə dərs zamanı diqqət dağınıqlığı və əyləncə məqsədli ekran istifadəsi daha aşağı olub. Lakin bu siyasətlər özlüyündə həmişə daha yüksək təbiət elmləri nəticələrinə çevrilməyib.
Nəticələr həmçinin göstərir ki, məktəblər telefon məhdudiyyətlərini texnologiyanın tədrisdə istifadəsini tənzimləyən qaydalarla getdikcə daha çox birləşdirirlər. 2025-ci ildə OECD ölkələrində şagirdlərin 71 faizi rəqəmsal cihazlardan tədris və öyrənmə prosesində istifadəyə dair fənn üzrə rəsmi qaydaların tətbiq olunduğu məktəblərdə təhsil alıb. Həm telefon qadağası, həm də rəqəmsal cihazlarla bağlı xüsusi qaydaları olan məktəblərdə təhsil alan şagirdlərin payı 2022–2025-ci illərdə əhəmiyyətli dərəcədə artıb.
Dünyanın müxtəlif ölkələrində smartfonların məktəbdə yeri ilə bağlı müzakirələr davam etdiyi bir vaxtda PISA 2025 daha mürəkkəb mənzərə ortaya qoyur: telefon qadağaları rəqəmsal diqqət dağınıqlığını azaltmağa kömək edə bilər, lakin təkcə telefonların qadağan edilməsi akademik nəticələrin avtomatik yüksəlməsinə zəmanət vermir.
Nəticə göstərir ki, məktəblər üçün əsas çağırış texnologiyanı tamamilə aradan qaldırmaqdan daha çox, şagirdlərin onu diqqət və öyrənmə prosesinə zərər vermədən nə zaman, nə üçün və necə istifadə etməli olduqlarını bildikləri mühit yaratmaqdır.
