Niyə çox insanlar sağ əlini istifadə edir? – Alimlər sirri açıqladılar
Uzun illər ərzində dünya alimləri bir sirrin üstünü açmağa çalışır - niyə demək olar ki, hamı sağ əlindən istifadə edir?
Böyük Britaniyanın həftəlik "Daily Mail" qəzetinin mayın 18-də yayımladığı məlumata əsasən, alimlər nəhayət bu sirrin üstünü açıblar.
Oksford Universitetinin mütəxəssisləri bu məsələni həll etdiklərinə inanırlar. Onların araşdırmasına görə, cavab insan təkamülünün iki əsas xüsusiyyətində gizlənir — iki ayaq üzərində yerimək və insan beyninin kəskin şəkildə böyüməsi. “Tədqiqatımız insanlarda əl üstünlüyü ilə bağlı əsas fərziyyələrin bir neçə növünü ilk dəfə vahid çərçivədə sınaqdan keçirən araşdırmadır”, — deyə tədqiqatın aparıcı müəllifi dr. Thomas A. Püschel bildirib.
“Nəticələrimiz göstərir ki, bu xüsusiyyət böyük ehtimalla bizi insan edən əsas amillərlə, xüsusilə dik yerimə və böyük beynin təkamülü ilə əlaqəlidir. Bir çox primat növünü müqayisə etməklə biz əl üstünlüyünün hansı cəhətlərinin qədim və ortaq, hansılarının isə yalnız insanlara məxsus olduğunu anlamağa başlayırıq”.
Araşdırmalar göstərir ki, insanların təxminən 10–12 faizi solaxaydır. Lakin indiyədək bu göstəricinin niyə bu qədər aşağı qaldığı sirr olaraq qalırdı.
Məsələnin kökünə varmaq üçün tədqiqatçılar 41 meymun və insanabənzər meymun növü üzrə 2025 fərdin məlumatlarını təhlil ediblər. Növlər arasındakı təkamül əlaqələrini nəzərə alan modellərdən istifadə edərək, komanda əl üstünlüyünün niyə inkişaf etdiyinə dair bir neçə fərziyyəni yoxlayıb. Bunlara alət istifadəsi, qidalanma, yaşayış mühiti, bədən çəkisi, sosial təşkilatlanma, beyin ölçüsü və hərəkət tərzi daxil idi. Təhlillər göstərib ki, insanlar digər bütün primatları izah edən nümunədən “açıq şəkildə kənarda qalıblar”. Lakin tədqiqatçılar modelə beyin ölçüsünü və qolların ayaqlara nisbətən uzunluğunu əlavə etdikdə, bu fərqlilik aradan qalxıb.
“Tədqiqatçılar izah edir ki, başqa sözlə desək, dik yerimə və böyük beyin nəzərə alındıqda insanlar artıq təkamül baxımından istisna görünmürlər”. Eyni modeldən istifadə edərək alimlər nəsli kəsilmiş insan əcdadlarının ehtimal olunan əl üstünlüyünü də təxmin edə biliblər. Nəticələr göstərir ki, “Ardipithecus” və “Australopithecus” kimi erkən növlər, ehtimal ki, müasir böyük meymunlara bənzər şəkildə yalnız zəif sağ əl üstünlüyünə malik olublar. Lakin “Homo erectus” və neandertalların meydana çıxması ilə sağəllilik daha geniş yayılmağa başlayıb. Maraqlıdır ki, tədqiqatçılar bir istisna da aşkar ediblər.
İndoneziyadan olan “hobbit” növü “Homo floresiensis” sağ əl üstünlüyünə daha zəif meyil göstərirdi. Bəs niyə? Çünki bu növün beyni kiçik idi və həm dik yerimədən, həm də ağaca dırmaşmadan istifadə edirdi. Bütün məlumatları birləşdirərək, tədqiqatçılar insanların əksəriyyətinin niyə sağəlli olduğunu izah edən iki mərhələli bir nəzəriyyə irəli sürüblər.
Birinci mərhələdə növlər dik yeriməyə başlayıblar və bunun nəticəsində əlləri başqa fəaliyyətlər üçün azad olub.
Tədqiqatçılar “PLOS Biology” jurnalında dərc olunan araşdırmalarında qeyd edirlər ki, “dik yerişin ilkin mənimsənilməsi yuxarı ətrafları azad edib və bu da alət istifadəsi, jestlə ünsiyyət və digər incə motor bacarıqları üçün yeni imkanlar yaradıb. Bu fəaliyyətlərdə isə bir tərəfin üstünlüyü performans baxımından üstünlük verib”.
Daha sonra isə beyin böyüməyə və yenidən təşkil olunmağa başlayıb, bu da sağ tərəfə üstünlük meylini gücləndirib.
Komanda əlavə edib: “Eyni zamanda beyin ölçüsünün artması və bununla əlaqəli beyin qabığının yenidən təşkil olunması yarımkürələrin daha çox ixtisaslaşmasını təşviq etmiş ola bilər və bununla da belə tərəf üstünlüyünə əsaslanan davranışların sinir baxımından daha səmərəli olmasına səbəb olub”.
