Ölkələr ali təhsil xərclərini necə formalaşdırır? - Qlobal yanaşmalar

Son illərdə dünyanın bir çox ölkəsində universitetlərin maliyyələşdirilməsi və ali təhsil xərclərinin artması həm hökumətlərin, həm iqtisadçıların, həm də cəmiyyətin diqqət mərkəzindədir. Çünki universitetlərin maliyyə dayanıqlığı təkcə təhsil sektorunun deyil, bütövlükdə ölkələrin innovasiya potensialının və iqtisadi rəqabət qabiliyyətinin əsas şərtlərindən birinə çevrilib. 

Bəs ali təhsil xərcləri necə formalaşır və müxtəlif ölkələr bu məsələni hansı modellərlə həll edirlər? 
Universitetlərin xərclərinin əsas hissəsini professor-müəllim heyətinin əməkhaqları, elmi-tədqiqatlar, laboratoriyaların saxlanılması, informasiya texnologiyalarına yatırımlar, tələbə xidmətləri, kitabxanalar, yataqxanalar və inzibati idarəetmə təşkil edir. Xüsusilə rəqəmsal texnologiyaların inkişafı, süni intellekt alətlərinin tətbiqi və beynəlxalq rəqabətin güclənməsi universitetlərin investisiya ehtiyaclarını daha da artırır.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, ali təhsilin maliyyələşdirilməsində vahid model mövcud deyil. Skandinaviya ölkələrində ali təhsil əsasən dövlət büdcəsi hesabına maliyyələşdirilir və vətəndaşlar üçün ödənişsiz və ya simvolik məbləğ müqabilində təqdim olunur. Bu model yüksək vergi sistemi hesabına dəstəklənir və təhsili ictimai nemət kimi qiymətləndirir.

ABŞ-də isə fərqli yanaşma tətbiq olunur. Universitetlərin maliyyələşdirilməsində təhsil haqları, dövlət vəsaitləri, elmi qrantlar, məzun ianələri və özəl sektorun dəstəyi mühüm rol oynayır. Dünyanın aparıcı universitetlərinin böyük maliyyə fondlarına (endowment) malik olması onların uzunmüddətli inkişafı üçün əlavə imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, yüksək təhsil haqları tələbə kreditlərinin artmasına və ali təhsilin əlçatanlığı ilə bağlı müzakirələrə səbəb olur.

Avropa ölkələrinin əksəriyyətində isə qarışıq maliyyələşdirmə modeli üstünlük təşkil edir. Dövlət universitetlərin əsas xərclərini qarşılayır, lakin bəzi proqramlarda təhsil haqqı tətbiq edilir. Son illərdə nəticəyönümlü maliyyələşdirmə modeli də geniş yayılır. Bu zaman universitetlər yalnız tələbə sayına görə deyil, həm də məzunların məşğulluq göstəriciləri, elmi nəşrlər, innovasiya fəaliyyəti və beynəlxalq reytinqlərdəki mövqeləri əsasında maliyyə əldə edirlər.

Qlobal tendensiyalar göstərir ki, ali təhsil müəssisələri gəlirlərini şaxələndirməyə çalışırlar. Universitet–sənaye əməkdaşlığı, patent gəlirləri, kommersiyalaşdırılmış tədqiqatlar, beynəlxalq tələbələrin cəlb olunması və onlayn təhsil proqramları yeni maliyyə mənbələrinə çevrilir. Xüsusilə rəqəmsal təhsil platformalarının inkişafı universitetlərin həm xərclərinin strukturunu dəyişdirir, həm də yeni gəlir imkanları yaradır.

Son illərin daha bir mühüm tendensiyası dövlət vəsaitlərindən səmərəli istifadəyə nəzarətin gücləndirilməsidir. Bir çox ölkələrdə universitetlərin maliyyələşdirilməsi keyfiyyət göstəriciləri, məzunların əmək bazarında uğuru və elmi nəticələr əsasında qiymətləndirilir. Bu yanaşma ali təhsildə hesabatlılığın və rəqabətin artırılmasını hədəfləyir.

Azərbaycan üçün də bu təcrübələr maraqlı nümunələr təqdim edir. Ölkədə ali təhsilin maliyyələşdirilməsində dövlət sifarişi mühüm yer tutur. Bununla yanaşı, universitetlərin elmi layihələr, beynəlxalq qrantlar, sənaye tərəfdaşlığı və əlavə təhsil xidmətləri hesabına maliyyə imkanlarını genişləndirməsi onların dayanıqlı inkişafına töhfə verə bilər. Paralel olaraq, maliyyələşdirmə mexanizmlərinin keyfiyyət göstəriciləri ilə daha sıx əlaqələndirilməsi ali təhsil sisteminin rəqabət qabiliyyətini artıran amillərdən biri hesab olunur.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcəyin universitetləri yalnız dövlət büdcəsinə arxalanan qurumlar deyil, müxtəlif maliyyə mənbələrindən səmərəli istifadə edən, innovasiya yaradan və iqtisadiyyatla sıx əməkdaşlıq quran elm və təhsil mərkəzləri olacaq. Ali təhsilin maliyyələşdirilməsində əsas məqsəd xərclərin artırılması deyil, ayrılan vəsaitlərin daha yüksək keyfiyyətə və daha güclü insan kapitalına çevrilməsidir.

"Təhsil xərcləri" və "təhsil haqları" eyni anlayış deyil

Ali təhsil sistemindən danışarkən “təhsil xərcləri” və “təhsil haqları” ifadələrinin işlədilməsində tez-tez yanlışlığa yol verilir, bəzən isə bu anlayışlar bir-biri ilə qarışdırılır. Halbuki “təhsil xərcləri” və “təhsil haqları” eyni anlayış deyil. 

Təhsil xərcləri universitetin bir tələbəyə keyfiyyətli təhsil vermək üçün çəkdiyi ümumi məsrəflərdir. Buraya müəllimlərin əməkhaqları, inzibati xərclər, laboratoriyalar, kitabxanalar, informasiya texnologiyaları, kommunal xidmətlər, kampusun saxlanılması, elmi tədqiqatlar, tələbə xidmətləri və digər əməliyyat xərcləri daxildir. Bu anlayış təhsilin maya dəyərinə yaxındır. 

Təhsil haqqı isə tələbənin (və ya onun əvəzinə dövlətin, təqaüd proqramının və ya digər maliyyələşdiricinin) universitetə ödədiyi məbləğdir. Bu məbləğ universitetin ümumi xərclərini tam, qismən və ya bəzi hallarda hətta artıq səviyyədə qarşılaya bilər. 

Məsələn: 
• Bir universitetdə bir tələbənin illik təhsil xərci 8 000 manat ola bilər.
• Tələbənin ödədiyi təhsil haqqı isə 3 000 manatdır. 
• Qalan 5 000 manat dövlət subsidiyası, qrantlar, ianələr, elmi layihələr və ya universitetin digər gəlirləri hesabına qarşılanır.

Əksinə, bəzi özəl universitetlərdə təhsil haqqı tədris xərclərindən yüksək ola bilər. Bu fərq universitetin inkişafı, yeni infrastrukturun qurulması, tədqiqatların maliyyələşdirilməsi və ehtiyat fondlarının yaradılması üçün istifadə edilə bilər.

Beləliklə, təhsil xərci universitetin bir tələbəyə keyfiyyətli təhsil vermək üçün çəkdiyi ümumi məsrəfləri ifadə edir. Təhsil haqqı isə həmin xərclərin maliyyələşdirilməsi məqsədilə tələbədən və ya onun əvəzinə üçüncü tərəfdən alınan ödənişdir. Başqa sözlə, təhsil haqqı xərclərin yalnız bir hissəsini, bəzi hallarda isə tamamını qarşılayan maliyyə mənbəyidir.  

Əgər qarşıya "Ali təhsil xərcləri necə formalaşır?" sualı qoyulursa, əsas diqqət məhz xərclərin (costs) formalaşmasına yönəldilməlidir. Təhsil haqları (tuition fees) isə həmin xərclərin maliyyələşdirilməsi mənbələrindən yalnız biri kimi təqdim olunmalıdır. 

Bu fərq beynəlxalq ədəbiyyatda da aydın şəkildə qorunur:

• Cost of higher education – ali təhsilin xərcləri (və ya maya dəyəri); 
• Tuition fee – təhsil haqqı;
• Funding/financing of higher education – ali təhsilin maliyyələşdirilməsi.

Bir sıra ölkələr üzrə təhsil xərclərinin artım dinamikasına nəzər saldıqda bir məqama xüsusi diqqət yetirmək vacibdir. Təhsil xərclərinin artması dedikdə nominal məbləğlərin deyil, inflyasiyadan təmizlənmiş (real) xərclərin və ya bir tələbəyə düşən xərclərin dinamikasının müqayisə edilməsi daha düzgün yanaşmadır.
 
OECD-nin 2015–2022-ci illəri əhatə edən məlumatları göstərir ki, ali təhsil üzrə tələbə sayı artdığı halda, əksər ölkələrdə həm ümumi xərclər, həm də bir tələbəyə düşən real xərclər yüksəlib. Bununla belə, bu artım ölkələr üzrə fərqli templərlə baş verib.

Müqayisəli təhlil ölkələr üzrə aşağıdakı tendensiyanı nümayiş etdirir: 
Norveç. Dünyada hər tələbəyə ən çox vəsait ayıran ölkələrdən biridir. Dövlət ali təhsilin maliyyə yükünün əsas hissəsini öz üzərinə götürür. Son illərdə dövlət maliyyələşdirməsinin payı cüzi azalsa da, hələ də çox yüksəkdir və təxminən 94 faiz təşkil edir.

Lüksemburq. OECD ölkələri arasında hər tələbəyə düşən xərclərə görə lider mövqedə olan ölkələrdəndir. Burada xüsusilə tədqiqat universitetlərinin inkişafına böyük həcmdə investisiyalar yönəldilir.

ABŞ. Ali təhsil xərcləri davamlı olaraq artır. Bu artımın əsas səbəbləri elmi tədqiqatların genişlənməsi, rəqəmsallaşma, akademik əməkhaqlarının yüksəlməsi və tələbələrə göstərilən xidmətlərin genişlənməsidir. Maliyyələşdirmə dövlət vəsaitləri, təhsil haqları və özəl maliyyə mənbələri arasında bölüşdürülür.

Böyük Britaniya (İngiltərə). Dövlət maliyyəsinin payı nisbətən aşağıdır. Sistem əsasən təhsil haqları və tələbə kreditləri modelinə əsaslanır. Son illərdə dövlət və özəl maliyyələşdirmə mənbələrinin nisbətində müəyyən dəyişikliklər baş verib.

Almaniya. Təhsil haqları çox aşağıdır və ya ümumiyyətlə tətbiq edilmir. Bununla yanaşı, dövlət universitetlərin elmi tədqiqatlarına və infrastrukturuna yatırımlarını davamlı şəkildə artırır.

Cənubi Koreya. Tələbə sayının azalmasına baxmayaraq, bir tələbəyə düşən xərclər artır. Bu tendensiya demoqrafik dəyişikliklər və ali təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə yönəlmiş investisiyalarla bağlıdır.

Çili. Son illərdə hər tələbəyə düşən xərclər artsa da, ali təhsilin maliyyələşdirilməsində özəl sektorun rolu yüksək olaraq qalır. 

Son 10–15 ildə xərcləri artıran əsas amillər

Təhsil iqtisadçıları hesab edirlər ki, ali təhsildə xərclərin artması təsadüfi deyil və bunun bir neçə struktur səbəbi var: 

1. Ali təhsilə çıxışın genişlənməsi. Əvvəllər universitet təhsili əhalinin nisbətən kiçik hissəsini əhatə edirdisə, bu gün OECD ölkələrində 25–34 yaşlı əhalinin təxminən yarısı ali təhsillidir. Bu isə universitetlərin maliyyə yükünü artırır.
2. Elmi tədqiqatların bahalaşması. Süni intellekt, biotexnologiya, nanomateriallar və tibbi texnologiyalar sahələrində müasir laboratoriyaların yaradılması və saxlanılması böyük həcmdə investisiya tələb edir.
3. Rəqəmsallaşma. Pandemiyadan sonra universitetlər rəqəmsal platformalara, bulud xidmətlərinə, kibertəhlükəsizliyə və hibrid tədris modellərinə daha çox vəsait ayırmağa başlayıblar. 
4. Akademik əməkhaqlarının artması. Xüsusilə yüksək ixtisaslı müəllim və tədqiqatçıların cəlb edilməsi və universitetlərdə saxlanılması uğrunda rəqabət güclənib. 
5. Tələbə xidmətlərinin genişlənməsi. Karyera mərkəzləri, psixoloji dəstək, inklüziv təhsil, beynəlxalq mübadilə proqramları və digər xidmətlərin inkişafı universitetlərin xərclərinin artmasına səbəb olur. 

Beləliklə, ali təhsil xərclərinin artması səmərəsizliyin göstəricisi deyil. Əksinə, bu artım universitetlərin funksiyalarının genişlənməsi ilə bağlıdır. Müasir universitet artıq yalnız tədris müəssisəsi deyil, eyni zamanda tədqiqat mərkəzi, innovasiya platforması, texnologiya transferi institutu və regional inkişafın mühüm iştirakçısıdır. Buna görə də ali təhsilin maya dəyəri artır, lakin bu artım uzunmüddətli perspektivdə cəmiyyət üçün mühüm iqtisadi və sosial gəlirlər yaradır.  

Diqqət yetirilməli olan mühüm məqamlardan biri universitetlərin xərclərinin artımı ilə təhsil haqlarının artımının eyni tempdə baş verməməsidir. Bir çox ölkədə dövlət subsidiyaları hesabına universitetin bir tələbəyə çəkdiyi real xərc tələbənin ödədiyi təhsil haqqından xeyli yüksək olur. Bu, ali təhsil iqtisadiyyatının ən maraqlı, lakin nisbətən az müzakirə olunan məsələlərindən biridir.

Niyə universitetlərin xərcləri ilə təhsil haqları eyni tempdə artmır?

İlk baxışdan belə görünə bilər ki, universitetin xərcləri 20 faiz artırsa, təhsil haqqı da eyni nisbətdə yüksəlməlidir. Lakin dünya təcrübəsi göstərir ki, bu iki göstərici arasında birbaşa və xətti asılılıq yoxdur. Çünki universitetin ümumi xərclərini maliyyələşdirən yeganə mənbə təhsil haqqı deyil. Universitetin büdcəsini sadələşdirilmiş şəkildə aşağıdakı düsturla ifadə etmək olar: 

Ümumi xərclər = dövlət subsidiyaları + təhsil haqları + elmi qrantlar + tədqiqat müqavilələri + ianələr və fond gəlirləri + digər gəlirlər 
Bu isə o deməkdir ki, universitetlərin xərcləri artsa belə, həmin artımın hamısı tələbələrin ödədiyi təhsil haqqına yüklənmir.

1. Dövlət subsidiyaları xərclərin artımını kompensasiya edə bilər.
Skandinaviya ölkələrində, Almaniyada və bir sıra digər Avropa dövlətlərində universitetlərin xərcləri son illərdə əməkhaqlarının yüksəlməsi, enerji qiymətlərinin artması və rəqəmsallaşma nəticəsində artsa da, tələbələrin ödədiyi təhsil haqqı ya dəyişməyib, ya da ümumiyyətlə tətbiq edilmir. Xərclərin artımı dövlət büdcəsi hesabına qarşılanır. Bu ölkələrdə ali təhsil fərdi deyil, ictimai investisiya kimi qiymətləndirilir.

2. Universitetlər yeni gəlir mənbələri formalaşdırırlar.
ABŞ, Kanada, Sinqapur və Avstraliyada aparıcı universitetlər xərclərinin bir hissəsini aşağıdakı mənbələr hesabına maliyyələşdirirlər:  
-patentlərin kommersiyalaşdırılması;
-şirkətlərlə bağlanan tədqiqat müqavilələri;
-məzun ianələri (alumni giving);
-investisiya fondlarının (endowment) gəlirləri;
-beynəlxalq tələbələrin təhsil haqları;
-peşəkar inkişaf və sertifikat proqramları.
Bu gəlirlər hesabına təhsil haqlarının artım tempini müəyyən qədər məhdudlaşdırmaq mümkün olur.

3. Bəzən təhsil haqları artır, xərclər isə eyni sürətlə yüksəlmir.
Bu hal daha çox bazar yönümlü ali təhsil sistemlərində müşahidə olunur. Məsələn, ABŞ-da son onilliklər ərzində bəzi universitetlərdə təhsil haqları inflyasiyanı xeyli üstələyən templə artıb. Bunun səbəbləri sırasında yalnız tədris xərcləri deyil, həm də yeni kampusların, idman komplekslərinin, tələbə xidmətlərinin inkişafı, marketinq fəaliyyəti və inzibati aparatın genişlənməsi göstərilir. Təhsil iqtisadçıları bu fenomeni bəzən cost disease ("xərc xəstəliyi") və ya amenities competition ("xidmətlər üzrə rəqabət") anlayışları ilə izah edirlər.

4. Bir tələbəyə düşən xərc ilə orta təhsil haqqı fərqli göstəricilərdir.
Tutaq ki, universitetdə bir tələbənin illik təhsil xərci 12 000 manatdır. Bu halda: 
 -dövlət 6 000 manat subsidiya ayırır;
- tələbə 3 500 manat ödəyir; 
- qalan 2 500 manat isə qrantlar və tədqiqat gəlirləri hesabına qarşılanır. 

Belə olan halda təhsil haqqı universitetin real xərcini əks etdirmir. Əksinə, özəl universitetdə bir tələbənin illik xərci 8 000 manat, təhsil haqqı isə 10 000 manat ola bilər. Bu zaman yaranan fərq inkişaf layihələrinə, ehtiyat fondlarına və yeni investisiyalara yönəldilə bilər.

5. Sosial siyasət də təhsil haqlarına təsir göstərir.
Bir çox hökumətlər ali təhsilin əlçatanlığını qorumaq məqsədilə universitetlərə təhsil haqlarını sərbəst şəkildə artırmağa imkan vermirlər. Nəticədə universitetlərin xərcləri artsa da, təhsil haqları inzibati qərarlar və ya qanunvericilik məhdudiyyətləri səbəbindən eyni templə yüksəlmir. Məsələn, bəzi ölkələrdə təhsil haqlarının illik artımı inflyasiya səviyyəsi ilə məhdudlaşdırılır. 

Buradan mühüm analitik nəticə çıxır: universitetlərin maliyyə dayanıqlığı təhsil haqlarının səviyyəsi ilə deyil, gəlir mənbələrinin müxtəlifliyi ilə ölçülür. Dünya təcrübəsi göstərir ki, ən güclü universitetlər təhsil haqqından asılılığı azaltmağa çalışırlar. Onlar elmi tədqiqatlar, innovasiya fəaliyyəti, sənaye tərəfdaşlıqları, beynəlxalq layihələr və məzun fondları hesabına əlavə maliyyə resursları formalaşdırırlar. Bu yanaşma həm tələbələrin maliyyə yükünü yüngülləşdirir, həm də universitetlərin uzunmüddətli inkişafı, elmi potensialının gücləndirilməsi və beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi üçün əlverişli zəmin yaradır. Nəticə etibarilə, ali təhsilin maliyyələşdirilməsinin əsas məqsədi mövcud resurslardan daha səmərəli istifadə etməklə yüksək keyfiyyətli təhsil, güclü elmi-tədqiqat mühiti və rəqabətqabiliyyətli insan kapitalı formalaşdırmaqdır. Məhz bu yanaşma müasir universitetləri cəmiyyətin sosial-iqtisadi inkişafının aparıcı qüvvələrindən birinə çevirir.