Qərbi Azərbaycanda türk-islam dövrü: Dövlətçilik tarixi və sosial-mədəni mühit
İndiki Ermənistan Ərazisində Türk Dövlətçiliyi və Tayfa Birliklərinin Tarixi: Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan Respublikasının ərazisi) tarixin bütün dövrlərində türk etnoslarının və tayfa birliklərinin formalaşdığı, məskunlaşdığı və siyasi hakimiyyət qurduğu əzəli Azərbaycan torpaqlarıdır. Bu region qədim dövrlərdən başlayaraq XIX əsrdə çar Rusiyanın işğalına qədər müxtəlif türk tayfalarının həm inzibati, həm də siyasi idarəçiliyində olmuşdur. Qərbi Azərbaycan ərazisində müxtəlif dövrlərdə 26-dan çox böyük türk tayfası hakim mövqedə olmuşdur. Regionun türk mənşəli tarixi hələ miladdan əvvəlki minilliklərə uzanır. E.ə. VII-VI əsrlərdən VI əsrə qədər bu ərazilərdə Qərbi Azərbaycandakı azərbaycanlıların soykökündə iştirak edən hun, varsaq, barsil, şiraq/siraq, qaşqay, saq, arsaq, bulqar, kimmer, quqar, alban və sak-türk tayfaları məskunlaşmışdı . Kimmerlər, saklar və iskitlər bölgədə hakim mövqeyə malik türk tayfaları olub. Məsələn, indiki Gümrü şəhərinin adı birbaşa qədim Kimmer türk tayfasının adından formalaşmışdır. Göyər, qoros və peçeneqlər kimi tayfaların adları da Qərbi Azərbaycanın tarixi toponimlərində yaşayır. Məsələn, Quqark rayonunun adı Göyər tayfasından, Gorus rayonu Qoros/Gorus tayfasından, Qafan şəhəri isə peçeneqlərin Qapan tayfasından qaynaqlanır . VI əsrdən başlayaraq XVII əsrə qədər isə ağqoyunlu, səlcuq, muğanlı, peçeneq, qıpçaq, bayat, ayrımlı, ilxıçı, kolanı, qacar, kürəkənli (körakanlı), cinli, oğuz, zəngi, sabunçu, baharlı, bayandur, əfqan, qazax, əfşar, xalac, şamlı, ustaclı, türkmən, şadlı, ayrım, qarapapaq və muğanlı türk tayfaları Qərbi Azərbaycanda soykökün formalaşmasında böyük rol oynayıblar.
XI–XIII əsrlərdə Qərbi Azərbaycanda türk-islam dövrünün inkişafı və sosial-mədəni mühit
Səlcuqların regiona gəlişi yerli Azərbaycan-türk əhalisinin mövqeyini qətiləşdirdi və Bizans feodallarının bu torpaqlardakı işğal planlarına son qoydu. Səlcuq türklərinin Qərbi Azərbaycandakı hakimiyyəti XI əsrin ortalarından başlayaraq regionun etnik, siyasi və mədəni simasını kökündən dəyişən və bütövlükdə türk-İslam dövrünün əsasını qoyan ən mühüm mərhələlərdən biridir. Qərbi Azərbaycan torpaqları hələ Böyük Səlcuq İmperiyasının rəsmi qurulmasından öncə, yəni Çağrı bəyin 1021-ci il kəşfiyyat yürüşləri zamanı səlcuqların diqqət mərkəzində idi. Lakin kütləvi və mütəşəkkil yürüşlər Sultan I Toğrulun dövrünə təsadüf edir. 1048-ci il sentyabrın 18-də Səlcuq ordusu Həsənqala döyüşündə birləşmiş Bizans, erməni və gürcü feodallarının ordusunu darmadağın etdi. Bununla da Səlcuq türkləri Qərbi Azərbaycan və Şərqi Anadolu qapılarını öz üzərlərinə açdılar. 1054-cü ildə Sultan Toğrulun şəxsi komandanlığı ilə keçirilən yürüş nəticəsində Qərbi Azərbaycan əraziləri, o cümlədən Göyçə, İrəvan və Sürməli ətrafları tamamilə Səlcuq nəzarətinə keçdi. Səlcuqlar regiona gələrkən yerli idarəçiliyi tamamilə ləğv etmədilər, əksinə, qan qardaşları olan müsəlman-türk dövlətləri ilə ittifaqa üstünlük verdilər.
Bu dövrdə (971–1088) Qərbi Azərbaycanın mühüm bir hissəsi, xüsusilə inzibati mərkəzlərdən olan Dəbil (Dvin) şəhəri və ətrafı Şəddadilərin idarəsində idi. Şəddadi hökmdarı Əbüləsvar Şavur səlcuqların ali hakimiyyətini qəbul edərək onlarla birlikdə Bizansa qarşı müvəffəqiyyətli hərbi yürüşlər həyata keçirdi. Sultan Alp Arslanın 1064-cü ildə qədim türk qalası Anini fəth etməsindən sonra, Ani və Dəbil əmirliklərinin strateji ərazilərinin idarəçiliyi səlcuqlara sadiq olan Şəddadi sülaləsinə, o cümlədən Manuçöhr ibn Şavura etibar edildi. Sultan Alp Arslanın 1071-ci ildə qazandığı tarixi Malazgird qələbəsi Qərbi Azərbaycanı Bizans təhlükəsindən tamamilə qorudu. XII əsrin ortalarında Böyük Səlcuq İmperiyası zəifləyib parçalandıqdan sonra onun mülkləri üzərində yeni qüdrətli Azərbaycan Atabəyləri (Eldənizlər) dövləti (1136–1225) yüksəldi. Qərbi Azərbaycan torpaqları Eldənizlərin əsas dayaq məntəqələrindən birinə çevrildi. Bölgənin zəngin otlaqları və yaylaqları, o cümlədən Göyçə və Dərələyəz yaylaqları Atabəy sarayının və səlcuq əmirlərinin əsas hərbi-strateji düşərgələri rolunu oynayırdı. Səlcuqlar dövrü Qərbi Azərbaycanın sadəcə siyasi deyil, həm də mədəni cəhətdən tam bir türk-islam yurdunun inkişafına töhfə vermiş, səlcuq türkləri tərəfindən Qərbi Azərbaycanda çox sayda məbəd inşa edilmişdir.
Həmin dövrdə müsəlman türk əhalinin yaşadığı Qərbi Zəngəzur və İrəvan ərazisi "Çuxursəəd" adlandırılırdı. Çuxursəəd Qərbi Azərbaycanın tarixi adıdır. Azərbaycan dilində "Çuxur" ifadəsi bu ərazinin relyefinə — iki dağ zirvəsi arasındakı Araz vadisinə uyğun gəlir, "Səəd" isə yerli türk tayfalarına mənsub addır. XIV əsrin sonu – XV əsrin əvvəllərində Qərbi Azərbaycan ərazisində xüsusi mövqeyə malik olan Sədli tayfası böyük siyasi gücə çevrildi. Qaraqoyunlu tayfa birliyinin tərkibinə daxil olan sədlilər bu regionda idarəçiliyi öz əllərinə aldılar. Tayfa başçısı Əmir Səəd və onun varislərinin (oğlu Pir Hüseyn və d.) idarə etdiyi bu ərazi tarixdə rəsmən Çuxursəəd vilayəti (Sədin çuxuru/yurdu) adlandırıldı. Bu vilayət indiki İrəvanı və onun ətrafındakı geniş torpaqları əhatə edirdi. Bu isə göstərir ki, ərazinin əzəli sakinləri türk tayfaları olub. Təsadüfi deyil ki, Göykümbət kəndində (1 dekabr 1949-cu ildən Qexanist adlandırılıb) Qaraqoyunlu tayfa birliklərinə daxil olan Səədli tayfasının başçılarının qəbiristanlığı olub. Həmin qəbiristanlıqda olan bir neçə türbədən yalnız biri – Əmir Səəd məqbərəsi günümüzə qədər gəlib çatıb. Əmir Səəd məqbərəsi Qaraqoyunlu əmirlərindən olan Əmir Səədin oğlu Pir Hüseyn tərəfindən 1413-cü ildə inşa etdirilib. Hələ Əmir Səədin sağlığında onun hakimiyyəti altında olan ərazilər Çuxursəəd, yəni Səədin çuxuru adlandırılırdı. Türbəni yuxarıdan kəmərvari əhatə edən 22 metr uzunluğunda ərəbdilli kitabədə Çuxursəəd vilayətinin Saatlu (Sakadlı, Səədli) tayfasından olan əmirləri Pir Hüseyn və atası Əmir Səədin (1411-ci ildə vəfat edib) adları yazılıb. Kitabədə o da yazılıb ki, bu günbəzli müqəddəs sərdabə böyük hökmdar Pir Budaq xanın və Noyon Yusifin padşahlığında Əmir Səədin oğlu Pir Hüseynin əmri ilə hicri tarixlə 816-cı il rəcəb ayının 15-də (miladi tarixlə 1413-cü il oktyabrın 11-də). Hafiz Əbru "Zübdət ət-təvarix-e Baysunquri" əsərində Şahruxun ordusunun hərəkəti barədə yazır: "O yerin tərəkəmələrinin yaşadığı və türkmən ordusunun əsasını təşkil edən Səəd oğullarının qədim yurdu Naxçıvana və Sürməliyə doğru hərəkət etdilər..." Buradan aydın olur ki, o yer Səəd oğullarının qədim yurdu olub. Çuxursəəddə səədlilərdən əlavə, digər türkdilli qollar — ustaclılar və əspirlular da yaşayırdı. Səlcuqların Çuxursəədə gəlişi bəzi kiçik qeyri-müsəlman-türk tayfalarında nifrət doğurur . Lakin səlcuqlar Çuxursəəddə ərazinin o dövrkü hakim sülaləsi Şəddadilər tərəfindən müqavimətsiz qarşılanır. Səlcuqlu hökmdarı Sultan Alp Arslan bunun müqabilində şəddadiləri əvvəlki dövrlərdə də böyük hissəsi onlara aid olan (1063–1072) Ani və Dvin (Dəbil) torpaqları ilə mükafatlandırır. Ancaq səlcuq türkləri idarəçilik baxımından güclü deyildi, daxildə hakimiyyət çəkişmələri baş alıb gedirdi. Nəticədə Sultan II Toğrulun sarayında (1109–1134) atbəy — səlcuqlu şahzadəsinin tərbiyəçisi işləyən qıpçaq Şəmsəddin Eldəniz sultanın icazəsi ilə Azərbaycanın şimalını və Naxçıvanı, Dvin (Dəbil) ərazilərini öz torpaqlarına birləşdirdi və müstəqil Eldənizlər dövləti quruldu. Beləliklə, XI əsrdə Qərbi Azərbaycan torpaqlarında başlayan səlcuqlular dövrü XIII əsrdə sona çatdı.
Qərbi Azərbaycanda türk etnosunun siyasi-sosial tarixi və inzibati-mədəni islahatlar (XIII–XVIII əsrlər)
Bunun ardınca Çingiz xanın başçılığı altında Uzaq Şərq, Orta Asiya və Şərqi Avropanı ələ keçirən monqol imperiyası ərazilərini genişləndirmək məqsədilə Cənubi Qafqaza hərəkət etməyə başladı. Çingiz xanın nəvəsi Hülakü xan İran, Cənubi Qafqaz və Bizans ərazilərinə hakim oldu, bu torpaqlarda 1256-cı ildən başlayan və yüz əlli il davam edən Çobani və Cəlairi hakimiyyətinin əsasını qoydu [en.wikipedia.org]. Hülakülər sülaləsindən Qazan xanın (1271–1304) hakimiyyəti dövründə Cənubi Qafqaz və Qərbi Azərbaycanda idarəçilikdə islahatlar həyata keçirildi [en.wikipedia.org, bakuresearchinstitute.org]. İslahatların əhatə dairəsinə Zəngəzur, Ani, Dvin (Dəbil), Qars, Gərni və Göyçə daxil edilmişdi. İslam rəsmi dövlət dini kimi qəbul edilirdi. Bu qərar əhali arasında birliyi təmin edir, ərazinin müqəddəratının təyinində dövlətin rolunu artırırdı.
Səlcuqlu axınlarından (XI əsr) sonra regiona yeni Oğuz və Qıpçaq boyları gəlmiş, sonrakı əsrlərdə (Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvi və Əfşar dövrlərində) türk tayfalarının mövqeyi mütləqləşmişdir: Sədlilər (Saatlı/Sakadlı) XIV–XV əsrlərdə Qaraqoyunlu ittifaqının tərkibində İrəvan və ətrafında büyük siyasi gücə çevrildilər. Onların adı ilə İrəvan vadi relyefi tarixdə rəsmən "Çuxursəəd" (Sədin yurdu/çuxuru) adlandırıldı. Ustaclılar, Şamlılar, Rumlular və Qacarlar: Səfəvilər dövründə regionun hərbi-inzibati idarəçiliyini əllərində saxlayan qüdrətli qızılbaş-türk tayfalarıdır. İrəvan xanlığını da məhz Qacar tayfası idarə etmişdir. Əfşarlar və bayatlılar Nadir şahın dövründə və İrəvan xanlığının ilk illərində (Mir Mehdi xan Əfşar) mühüm siyasi rola malik olan qollar idi. Qıpçaq, muğanlı, bayandur, ayrımlı (ayrım), qarapapaq, ilxıçı, kolanı, cinli, sabunçu, baharlı, xalac, şadlı, əspirlu və kürəkənli tayfaları ərazinin sosial-iqtisadi, xüsusilə maldarlıq və xalçaçılıq həyatında əsas hərəkətverici qüvvə idilər.
Xülasə: Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) ərazisi XI–XVIII yüzilliklərdə bütövlükdə türk siyasi hakimiyyətinin, köklü tayfaların və müsəlman mədəniyyətinin hakim olduğu əzəli Azərbaycan torpaqlarıdır. XI–XIII əsrlərdə Səlcuq türklərinin gəlişi (1048 Həsənqala və 1071 Malazgird zəfərləri) Bizansın işğal planlarına son qoydu, Oğuz və Qıpçaq boylarının etnik üstünlüyünü təmin etdi. Azərbaycan Eldənizlər dövləti dövründə Göyçə və Dərələyəz yaylaqları mühüm hərbi-strateji məntəqələrə çevrildi. Hülakülər (XIII–XIV əsrlər) dövründə, xüsusilə Qazan xanın islahatları ilə Zəngəzur, Göyçə, Ani və Dəbildə böyük inzibati-iqtisadi yeniliklər aparıldı, İslam rəsmi dövlət dini oldu. Qaraqoyunlu hakimiyyəti (XIV–XV əsrlər) dövründə İrəvan və ətrafı hakim Saatlı (Sədli) türk tayfasının başçısı Əmir Səədin adı ilə rəsmən "Çuxursəəd vilayəti" adlandırıldı. Göykümbətdəki Əmir Səəd məqbərəsi (1413) bu dövrün əsas daş yaddaşı və sənədidir.
Əfqan Vəliyev,
Elm və Təhsil Nazirliyinin Uşaq və gənclərin inkişafı şöbəsində mütəxəssis
