Smartfonların təlim imkanları və istifadə məsuliyyəti

Məktəb cəmiyyət həyatında baş verən dəyişikliklərdən kənarda qala bilməz. Elmin, texnikanın, informasiya vasitələrinin inkişafı təlimin məzmununa, öyrətmə üsullarına və şagirdlərin gündəlik davranışına təsir göstərir. Bir vaxtlar bilik əldə etməyin başlıca vasitələri dərslik, kitabxana və müəllimin izahı idisə, bu gün onların sırasına çoxsaylı rəqəmsal mənbələr də qoşulub. Müasir şagird məlumatı axtarmaq, ünsiyyət qurmaq, müxtəlif məzmunlarla tanış olmaq imkanlarının geniş olduğu bir mühitdə böyüyür. Belə bir şəraitdə məktəbin qarşısında həmin imkanlardan düzgün istifadə etməyi öyrətmək vəzifəsi dayanır.

Bu baxımdan, smartfonların məktəb həyatındakı yeri ayrıca diqqət tələb edir. Şagirdin çantasında və ya cibində gəzdirdiyi telefon həm təlim materialına çıxış vasitəsi, həm də onun fikrini dərsdən yayındıran amil ola bilər. Məsələyə yalnız texniki yenilik kimi yanaşmaq kifayət etmir. Burada təlimin təşkili, şagirdin yaş xüsusiyyətləri, müəllimin pedaqoji mövqeyi, ailənin münasibəti və məktəbdaxili davranış qaydaları bir-biri ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirilməlidir.

Əvvəlcə bir cəhət aydınlaşdırılmalıdır: hər hansı vasitənin müasir olması onun bütün dərslərdə istifadəsini zəruri etmir. Təlim vasitəsi dərsin məqsədinə, mövzunun məzmununa və şagirdin hazırlıq səviyyəsinə uyğun seçilməlidir. Müəllim smartfondan istifadəni nəzərdə tutarkən bunun hansı biliyin mənimsənilməsinə, hansı bacarığın inkişafına xidmət edəcəyini müəyyənləşdirməlidir. Dərs zamanı cihazın açılması özlüyündə yenilikçi təlimin göstəricisi sayıla bilməz. Əsas məsələ onun vasitəsilə təşkil edilən fəaliyyətin pedaqoji dəyəridir.

Məqsədli istifadə olunduqda smartfon müəyyən mövzuların izahı və öyrənilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Məsələn, biologiya dərsində hüceyrədə baş verən proseslərin animasiya vasitəsilə göstərilməsi, coğrafiyada müxtəlif xəritələrin müqayisəsi, xarici dilin tədrisində tələffüz nümunələrinin dinlənilməsi mövzunun daha aydın qavranılmasına kömək edə bilər. Lakin nümayiş etdirilən material müəllimin izahı, şagirdin müşahidəsi və sonrakı müzakirə ilə əlaqələndirilməlidir. Baxılan görüntü haqqında düşünülmədikdə, onun məzmunu araşdırılmadıqda əyanilikdən gözlənilən nəticəni əldə etmək çətinləşir.

Burada məlumat əldə etməklə bilik qazanmaq arasındakı fərqə də diqqət yetirmək lazımdır. İnternetdə suala cavab tapmaq mümkündür. Həmin cavabı anlamaq, düzgünlüyünü yoxlamaq, başqa biliklərlə əlaqələndirmək və tətbiq etmək isə şagirddən düşüncə fəaliyyəti tələb edir. Təlim prosesində bu fərq nəzərə alınmadıqda şagird tapşırığı yerinə yetirdiyini düşünsə də, əslində, yalnız hazır mətni köçürmüş olur. Belə iş onun müstəqil mühakimə yürütmək bacarığını üzə çıxarmır.

Ona görə də rəqəmsal mənbələrdən istifadə edilən tapşırıqların quruluşu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllim şagirddən tapdığı məlumatın mənbəyini göstərməyi, iki fərqli yanaşmanı müqayisə etməyi, seçimini əsaslandırmağı və nəticəni öz sözləri ilə ifadə etməyi istəyə bilər. Məsələnin həlli zamanı yalnız düzgün cavab deyil, həmin cavaba aparan düşüncə yolu da qiymətləndirilməlidir. Bu yanaşma şagirdi məlumatın passiv qəbulundan araşdırmaya və müstəqil nəticə çıxarmağa yönəldir. Eyni tələb süni intellekt vasitəsilə əldə edilən cavablara da şamil olunmalıdır.

Smartfonlardan istifadənin digər tərəfi diqqətin qorunması ilə bağlıdır. Dərs şagirddən dinləməyi, müşahidə aparmağı, sual üzərində düşünməyi və başladığı işi davam etdirməyi tələb edir. Bu zaman telefonun başqa məqsədlə istifadəsi təlim fəaliyyətinin ardıcıllığını poza bilər. Müəllimin izahından ayrılan şagird yenidən dərsə qoşularkən fikrin əvvəlki hissəsini anlamadığı üçün çətinliklə üzləşir. Belə halların qarşısının alınması yalnız ayrı-ayrı xəbərdarlıqlarla məhdudlaşdırılmamalı, dərsin təşkilində əvvəlcədən nəzərə alınmalıdır.

Müəllim cihazdan hansı mərhələdə, nə qədər müddətə və hansı tapşırıq üçün istifadə ediləcəyini aydın bildirməlidir. Tapşırıq başa çatdıqdan sonra telefonların kənara qoyulması, müzakirənin, yazılı və ya praktik işin davam etdirilməsi dərsdə ümumi iş qaydasının qorunmasına xidmət edir. Şagird başa düşməlidir ki, dərsin müəyyən hissəsində telefondan istifadəyə icazə verilməsi bütün məşğələ ərzində ondan sərbəst istifadə etmək mənasına gəlmir. Bu fərqin ardıcıl izahı və tətbiqi həm müəllimin işini asanlaşdırır, həm də şagirddə qaydalara məsuliyyətli münasibət yaradır.

Məktəbdə smartfondan istifadə məsələsi tərbiyə işindən də ayrı düşünülə bilməz. Öz istəyini müəyyən müddətə təxirə salmaq, diqqətini qarşısındakı vəzifəyə yönəltmək, başqasını dinləmək və ümumi qaydaya əməl etmək şəxsiyyətin formalaşması baxımından əhəmiyyətlidir. Telefonla bağlı tələblər şagirdə bu keyfiyyətlərin mənasını izah etmək üçün də imkan yaradır. Pedaqoji işin nəticəsi uşağın yalnız müəllim nəzarət edərkən qaydaya əməl etməsi ilə ölçülməməlidir. Şagirdin davranışına şüurlu münasibət göstərməsi, vaxtını və fəaliyyətini tədricən özü tənzimləməsi əsas məqsədlərdən biri olmalıdır.

Bu işdə şagirdlərin yaş xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Kiçikyaşlı məktəblinin rəqəmsal vasitədən istifadəsi daha çox böyüklərin bilavasitə rəhbərliyini tələb etdiyi halda, yuxarı siniflərdə müstəqil seçim və şəxsi məsuliyyət üzərində də işləmək mümkündür. Bununla belə, yaşın artması bütün şagirdlərdə eyni səviyyədə özünənəzarətin formalaşması demək deyil. Müəllim fərdi xüsusiyyətləri müşahidə etməli, çətinlik yaşayan şagirdə yalnız irad bildirməklə kifayətlənməməli, ona işini planlaşdırmaqda və diqqətini toplamaqda kömək göstərməlidir.

Smartfonun məktəb mühitində istifadəsi ünsiyyət mədəniyyəti ilə də bağlıdır. Dərs zamanı müəllimin və ya sinif yoldaşının icazəsi olmadan çəkiliş aparılması, görüntülərin razılıq alınmadan yayılması, şəxsi yazışmaların başqalarına göstərilməsi kimi davranışların yolverilməzliyi şagirdlərə izah edilməlidir. Uşaq anlamalıdır ki, rəqəmsal mühitdə də insanın ləyaqətinə, şəxsi həyatına və əməyinə hörmət göstərilməlidir. Ekran vasitəsilə baş verən hərəkət onun nəticələrinə görə məsuliyyəti aradan qaldırmır.

Məktəbin vəzifələrindən biri də şagirdlər arasında sağlam münasibətlərin qorunmasıdır. Tənəffüsün, birgə fəaliyyətin və məktəbdənkənar tədbirlərin tərbiyəvi imkanları bu baxımdan qiymətlidir. Uşağın yoldaşı ilə söhbət etməsi, kollektiv oyunda iştirak etməsi, fikir ayrılığını ünsiyyət yolu ilə həll etməsi gündəlik məktəb həyatında qazandığı mühüm təcrübələrdəndir. Məktəbdə elə bir mühit yaradılmalıdır ki, rəqəmsal məşğuliyyət canlı ünsiyyət, mütaliə, yaradıcılıq və fiziki fəallıq üçün ayrılan vaxtı daraltmasın. Bunun üçün uşağa məzmunlu fəaliyyət imkanlarının təqdim edilməsi də lazımdır.

Məsələnin sosial tərəfi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Bütün ailələrin maddi imkanları, bütün şagirdlərin istifadə etdiyi cihazlar və internetə çıxış şəraiti eyni deyil. Şəxsi smartfondan asılı tapşırıq hazırlayan müəllim bu fərqləri əvvəlcədən nəzərə almalıdır. Şagirdin cihazının olmaması və ya onun texniki imkanlarının məhdudluğu dərsdə iştirakına maneəyə çevrilməməlidir. Məktəbin mövcud avadanlığından istifadə, qrup işinin təşkili və alternativ materialların hazırlanması belə hallarda nəzərdən keçirilə bilər. Təlim nailiyyətinin qiymətləndirilməsində də əsas meyar şagirdin biliyi və gördüyü iş olmalıdır.

Smartfonlardan istifadənin tənzimlənməsində məktəblə ailənin əməkdaşlığı xüsusi yer tutur. Məktəbdə irəli sürülən tələblərin valideynlərə vaxtında və aydın şəkildə çatdırılması anlaşılmazlıqların qarşısını almağa kömək edir. Valideyn övladı ilə zəruri əlaqənin hansı qaydada yaradılacağını bilməli, dərs saatlarında uşağa səbəbsiz zəng və mesaj göndərməyin onun məşğələsinə mane ola biləcəyini nəzərə almalıdır. Ailədə də telefonun istifadəsi ilə bağlı razılaşdırılmış qaydaların olması uşağın vaxtını bölüşdürməsinə kömək edə bilər. Bu qaydalar uşağın fikri dinlənilərək, gündəlik ehtiyacları nəzərə alınaraq izah edilməlidir.

Böyüklərin şəxsi nümunəsi burada mühüm tərbiyəvi təsirə malikdir. Uşaqla söhbət zamanı daim telefona baxan, ailə daxilində ünsiyyəti tez-tez ekran naminə yarımçıq qoyan valideynin övladından fərqli davranış gözləməsi çətinlik yaradır. Eyni məsuliyyət müəllimə də aiddir. Pedaqoqun dərsə münasibəti, vaxtdan istifadəsi, şagirdi dinləməsi və özünün ümumi qaydalara əməl etməsi dediyi sözün təsirini artırır. Şagird istifadə mədəniyyətini ona verilən tövsiyələrlə yanaşı, qarşısında gördüyü davranış nümunələrindən də öyrənir.

Bütün bunlar müəllimin metodik hazırlığının əhəmiyyətini bir daha göstərir. Rəqəmsal vasitədən istifadə etmək bacarığı yalnız proqramı açmaq və material nümayiş etdirməklə məhdudlaşmır. Mənbəni seçmək, tapşırığı düzgün qurmaq, vaxtı bölüşdürmək, bütün şagirdlərin iştirakını təmin etmək və nəticəni qiymətləndirmək də həmin hazırlığın tərkib hissəsidir. Bəzən mövzunun mənimsənilməsi üçün rəqəmsal model, bəzən kitab üzərində iş, bəzən isə adi bir müşahidə və ya təcrübə daha münasib olur. Bu seçimi dərsin məqsədi və şagirdin öyrənmə ehtiyacı müəyyənləşdirməlidir.

Məktəbdə smartfon haqqında müzakirə, əslində, təlim vaxtına, müəllim əməyinə və şagirdin inkişafına münasibət məsələsidir. Hər bir yeniliyin pedaqoji dəyəri onun uşağın bilik və bacarıqlarına, davranışına və müstəqilliyinə verdiyi töhfə ilə qiymətləndirilməlidir. Aydın qayda, düşünülmüş tapşırıq, müəllim rəhbərliyi və ailə dəstəyi bir-birini tamamladıqda texnologiyadan istifadənin məqsədi də şagird üçün daha anlaşıqlı olur.

Məktəb uşağa məlumat əldə etməyi öyrətməklə yanaşı, əldə etdiyi məlumata münasibət bildirməyi, seçim etməyi və seçiminin məsuliyyətini daşımağı da öyrətməlidir. Smartfonlardan istifadə mədəniyyətinin formalaşdırılması bu ümumi tərbiyə vəzifəsinin bir hissəsidir. Təhsilin qarşısında duran məqsəd öz diqqətinə, vaxtına və davranışına sahib çıxmağı bacaran, texnologiyanın imkanlarından düşünülmüş şəkildə yararlanan insan yetişdirməkdir.

Nurlan Məmmədov,
pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, Bakı Slavyan Universitetinin pedaqogika kafedrasının müəllimi