Şagird oxuyur, amma anlayırmı?

PISA 2025 nəticələri fonunda oxu savadlılığına yeni baxış

Məktəbdə bəzən belə hal olur: şagird mətni düzgün və səlis oxuyur, suallara cavab verməyə çalışır, hətta bəzi cümlələri yadda saxlayır. Amma “Müəllif bu fikirlə nə demək istəyir?”, “Bu nəticəyə necə gəldin?”, “Mətnin əsas ideyasını hansı faktlarla əsaslandıra bilərsən?” kimi suallarda çətinlik çəkir.

Sual sadədir: şagird oxuyur, amma oxuduğunu anlayır?
Oxu savadlılığı sözləri düzgün səsləndirməkdən ibarət deyil. Oxucu mətndəki məlumatı anlamalı, əsas və ikinci dərəcəli fikirləri ayırmalıdır. Müxtəlif məlumatlar arasında əlaqə qurmalı, nəticə çıxarmalı, müəllifin məqsədini müəyyənləşdirməlidir. Sonda isə oxuduğuna münasibət bildirməlidir.

PISA da oxu savadlılığına məhz bu geniş mənada baxır. O, 15 yaşlı şagirdlərin məktəbdə qazandıqları bilik və bacarıqları real həyat situasiyalarında tətbiq edə bilməsini qiymətləndirir.

40 ballıq irəliləyiş bizə nə deyir?
Təhsil İnstitutunun məlumatına görə, Bakı üzrə müqayisədə oxu savadlılığı nəticəsi 2022-ci ildəki 365 baldan 2025-ci ildə 405 bala yüksəlib. Bu, 40 ballıq artımdır.

2025-ci ildə PISA-nın əhatəsi də genişlənib. Əvvəlki iki tədqiqatda Azərbaycanı Bakı təmsil edirdi, bu dəfə isə qiymətləndirmə bütün ölkəni əhatə edib. 241 məktəbdən 7 432 şagird iştirak edib.

Amma fərq hələ böyükdür. OECD-nin 2025-ci il ölkə qeydinə görə, Azərbaycan üzrə oxu nəticəsi orta hesabla 374 baldır. OECD ölkələrinin orta göstəricisi 461-dir. Azərbaycanlı şagirdlərin 35%-i oxu üzrə ən azı 2-ci səviyyəyə çatıb; OECD üzrə bu rəqəm 69%-dir.

Ona görə əsas məsələ balı necə artırmaq deyil, dərsdə nəyi dəyişməkdir ki, şagird oxuduğunu daha dərindən anlasın.
Problem haradan başlayır?
Oxuyub-anlama bacarığı bir fənnin deyil, bütün təhsil prosesinin işidir. Amma Azərbaycan dili və ədəbiyyat dərslərinin bu sahədə xüsusi imkanı var.

Müşahidələrə görə, şagirdlər aşağıdakılarda çətinlik çəkir:
mətndə açıq şəkildə verilmiş məlumatı tapmaq;
əsas fikri müəyyənləşdirmək;
nəticə çıxarmaq;
söz və ifadələri kontekstə uyğun izah etmək;
müəllif mövqeyini müəyyənləşdirmək;
faktla fikri fərqləndirmək;
iki mətn arasında əlaqə yaratmaq;
oxuduğu fikrə münasibət bildirmək;
cavabı mətndən götürülmüş dəlillərlə əsaslandırmaq.

“Oxu və cavablandır” kifayət edirmi?

Ənənəvi dərsdə oxu bəzən belə bitir: mətn oxunur, suallar cavablandırılır, düzgün cavablar sayılır.
Oxu isə bundan genişdir.
Şagird oxumazdan əvvəl düşünməlidir. Oxuyarkən sual verməli və ehtimal irəli sürməlidir. Oxuduqdan sonra məlumatı təhlil etməli, müqayisə etməli və mövqeyini əsaslandırmalıdır.
Məsələn, “Mətnin əsas fikri nədir?” əvəzinə belə tapşırıq vermək olar: “Mətnin əsas fikrini bir cümlə ilə ifadə et və fikrini mətndən iki dəlillə əsaslandır”.
Şagird artıq cavabı tapmaqla kifayətlənmir. Onu sübut etməlidir.

Mətnlə dialoq qurmaq

Oxuyub-anlama dərsinin məqsədi şagirdi passiv oxucudan aktiv düşünən oxucuya çevirməkdir.
Bunun üçün bu fəaliyyətlərdən istifadə etmək olar:

1. Proqnozlaşdırma. Şagird başlığa və illüstrasiyaya baxıb mətnin məzmununu təxmin edir.
2. Sual yaratma. Şagird müəllimin suallarını cavablandırmaqla qalmır, mətnə özü də sual hazırlayır.
3. Dəlil axtarışı. “Fikrini sübut et” prinsipi tətbiq olunur: şagird cavabını mətnin konkret hissəsinə əsaslandırır.
4. Mətnlərarası müqayisə. Şagird eyni mövzuda bədii və qeyri-bədii mətnləri müqayisə edir, oxşar və fərqli cəhətləri tapır.
5. Mövqeyini bildirmə. “Mən belə düşünürəm” yetərli deyil. Şagird “Mən belə düşünürəm, çünki...” modelindən istifadə edir.
6. Refleksiya. Dərsin sonunda şagird özünə sual verir: “Bu mətndən nə öyrəndim?”, “Fikrim dəyişdimi?”, “Mətndə hansı məlumat məni düşündürdü?”
Belə fəaliyyətlər oxunu mexaniki səsləndirmədən düşünməyə çevirir.

Müəllimin rolu dəyişir

Müəllimin vəzifəsi hazır cavab vermək deyil, şagirdə cavaba gedən yolu özünün qurmasına kömək etməkdir.
“Müəllif nə demək istəyir?” sualından sonra müəllim “Doğru cavab budur” deyəndə şagirdin düşüncəsi yarımçıq qalır. “Səni bu fikrə gətirən hansı cümlədir?” sualı isə onu yenidən mətnə qaytarır.

Yaxşı oxu dərsində müəllim şagirdə nə düşünməyi yox, necə düşünməyi öyrədir.

Rəqəmin arxasında nə var?
Bal ümumi nəticəni göstərir. Onun arxasında konkret bacarıqlar dayanır: şagird bu nəticəyə hansı bacarıqlarla gəlib və növbəti mərhələdə hansını inkişaf etdirməlidir?
Məktəbdə hər mətn bu suallara cavab tapmaq üçün imkandır.Hekayə nəticə çıxarmağı, publisistik mətn fakt və fikri fərqləndirməyi, məlumatlandırıcı mətn məlumatı seçməyi öyrədə bilər. İki mətnin müqayisəsi isə müxtəlif mənbələr arasında əlaqə qurmağı öyrədir.Oxu savadlılığı ayrıca mövzu deyil. O, bütün fənlərdə öyrənmənin təməl bacarığıdır.

Nəticə

PISA 2025 həm irəliləyişi, həm də görüləsi işləri göstərir. 40 ballıq artım ümidvericidir. Amma onu davam etdirmək üçün oxu dərslərinə yeni baxış lazımdır.Şagird mətni oxumaqla kifayətlənməməlidir.O, anlamalı, sual verməli, sübut gətirməli və öz mövqeyini formalaşdırmalıdır.Hər oxu dərsindən sonra özümüzə bir sual verə bilərik:“Şagird bu mətni oxudu, yoxsa bu mətn haqqında düşündü?”.

Elvira Allahverdiyeva, 
Sabirabad şəhər N.Nərimanov adına 2 nömrəli məktəb-liseyin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi