Süni intellekt dövründə ixtisaslar necə dəyişəcək? – Ali təhsil sistemi üçün vacib sual 

Süni intellektin sürətlə inkişafı ali təhsil sistemini fundamental dəyişikliklər qarşısında qoyur. Bir neçə il əvvəl universitetlər üçün əsas məsələ tələbələrə rəqəmsal texnologiyalardan istifadə bacarıqlarını öyrətmək idisə, indi daha mürəkkəb sual meydana çıxıb: süni intellekt bir çox intellektual və peşə fəaliyyətini yerinə yetirə bildiyi halda, universitetlər tələbələrə nə öyrətməlidirlər?
“Azərbaycan müəllimi” xəbər verir ki, ABŞ-nin Stanford Universiteti bu suala cavab tapmaq üçün ciddi addım atır. Məqsəd tələbələrə yalnız süni intellektdən istifadə etməyi deyil, onun mövcud olmadığı şəraitdə də müstəqil düşünməyi, qərar verməyi və bilik yaratmağı öyrətməkdir. Universitet bakalavr ixtisaslarının süni intellekt dövrünün tələblərinə uyğun yenidən qurulmasına 10 milyon dollar ayırır. Noyabrın 3-də elan edilən yeni təşəbbüs çərçivəsində akademik fakültələrə və proqramlara öz tədris istiqamətlərini yenidən nəzərdən keçirmək, dərslərin məzmununu dəyişdirmək və gələcəyin mütəxəssisləri üçün zəruri olan bilik və bacarıqları müəyyənləşdirmək imkanı yaradılacaq.

10 milyon dollarlıq təşəbbüsün məqsədi nədir?

Stanford Universitetinin provostu Ceni Martinesin (Jenny Martinez) təşəbbüsü ilə hazırlanan yeni proqramın əsas məqsədi süni intellektin tədris prosesinə təsirini ayrı-ayrı fənlər səviyyəsində deyil, bütöv ixtisas və akademik proqramlar çərçivəsində qiymətləndirməkdir. 

 2027-ci ilin qış semestrindən başlayaraq bakalavr ixtisasları üzrə təhsil verən akademik fakültələr bir və ya ikiillik layihələr üçün maliyyə dəstəyi ala biləcəklər. Hər layihəyə 750 min dollaradək qrant ayrılması nəzərdə tutulur. Ümumilikdə 10 milyon dollarlıq maliyyələşdirmə hesabına təxminən 15 akademik fakültə və proqramla əməkdaşlıq planlaşdırılır. 

Layihələrin həyata keçirilməsi 2026–2027-ci tədris ilində başlayacaq və 2028–2029-cu tədris ilində başa çatacaq. 
 Təşəbbüs universitetin bakalavr təhsili üzrə vitse-provost Ofisi (VPUE), “AI Meets Education at Stanford” (AIMES) təşəbbüsü və Stanford Təhsil Sürətləndiricisi (Stanford Accelerator for Learning) tərəfindən əlaqələndiriləcək. Proqramın əhatə dairəsi yalnız yeni fənlərin əlavə edilməsi və ya mövcud dərslərin məzmununun dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Universitet ixtisasların bütövlükdə yenidən layihələndirilməsini nəzərdə tutur. Buraya giriş kurslarından yekun layihələrə qədər tədris ardıcıllığının, qiymətləndirmə üsullarının, peşə kompetensiyalarının və tələbələrin müstəqil şəkildə nümayiş etdirməli olduqları biliklərin yenidən müəyyənləşdirilməsi daxildir.

Süni intellektdən istifadə etmək, yoxsa onsuz düşünmək?

Stanfordun təşəbbüsündə diqqətçəkən məqamlardan biri süni intellektin tədrisdə həm tətbiqinə, həm də müəyyən hallarda istifadəsinin məhdudlaşdırılmasına eyni dərəcədə əhəmiyyət verilməsidir. 

Universitet hesab edir ki, süni intellekt bütün fənlər və ixtisaslar üçün eyni şəkildə tətbiq edilə bilməz. Buna görə də hər bir akademik istiqamət öz xüsusiyyətlərinə uyğun yanaşma müəyyənləşdirməlidir. 

Məsələn, bəzi fənlərdə tələbələrin süni intellekt vasitələrindən istifadə etməsi, onların bu texnologiya ilə işləmək bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi və əldə olunan nəticələrin tənqidi təhlili əsas götürülə bilər. Digər fənlərdə isə tələbələrin süni intellektdən istifadə etmədən bilik və bacarıqlarını nümayiş etdirmələri vacib sayılır. Bu məqsədlə auditoriya tapşırıqları, şifahi imtahanlar və müstəqil düşünməni yoxlayan qiymətləndirmə üsulları tətbiq oluna bilər. 

Stanfordun yeni proqramı məhz bu iki yanaşmanın uzlaşdırılmasını nəzərdə tutur: tələbə həm süni intellektlə işləməyi bacarmalı, həm də onun köməyi olmadan düşünmək, təhlil etmək və qərar vermək qabiliyyətini saxlamalıdır. 

Universitetin humanitar elmlər professoru və bakalavr təhsili üzrə baş vitse-provostun müavini Mişel Elam (Michele Elam) hesab edir ki, bu təşəbbüsün əsas fərqi süni intellekt və tədris proqramları arasındakı əlaqəyə bütöv akademik istiqamət səviyyəsində yanaşılmasıdır. Onun fikrincə, hər bir fakültə süni intellektin öz sahəsinə nə gətirdiyini, bu texnologiyanın həmin sahənin normalarına, etikasına, siyasətinə və təhsil prioritetlərinə necə təsir etdiyini müəyyənləşdirməlidir. 

Beləliklə, müzakirə yalnız ayrı-ayrı fənlərdə süni intellektdən istifadə məsələsi ilə məhdudlaşmır. Söhbət bütövlükdə ixtisasın gələcək məzmununun müəyyənləşdirilməsindən gedir.

Universitetlər tələbələrə gələcək üçün nə öyrətməlidir?

Ekspertlərə görə, Stanfordun bu təşəbbüsünün arxasında daha geniş bir sual dayanır: süni intellektin bir çox işi avtomatlaşdırdığı dünyada universitet məzununun rəqabət qabiliyyətini hansı bacarıqlar müəyyən edəcək? Universitetin bakalavr təhsili üzrə vitse-provostu Cey Hamilton (Jay Hamilton) vurğulayır ki, tələbələr süni intellekt alətlərinin hər yerdə olduğu bir dünyada əmək fəaliyyətinə başlayacaqlar. Buna görə də onlar həmin texnologiyalardan düzgün istifadə etməyi öyrənməlidirlər. Lakin texnologiyadan istifadə bacarığı onun mahiyyətini anlamaqla eyni deyil. Hamiltonun yanaşmasına görə, süni intellekt bir suala saniyələr ərzində cavab verə bilər, lakin tələbəni daha yaxşı sual verməyə təşviq edən professoru əvəz edə bilməz. Təhsilin insan amili – müəllimlə tələbə arasındakı ünsiyyət, mentorluq, müzakirələr və tələbənin nəticəyə müstəqil şəkildə gəlib çıxması – süni intellekt dövründə daha da qiymətli olmalıdır. Bu yanaşma ali təhsilin gələcəyi ilə bağlı mühüm bir məqamı ortaya qoyur: universitetlərin vəzifəsi yalnız informasiya ötürmək deyil, insanın həmin informasiyanı anlamaq, qiymətləndirmək və yeni bilik yaratmaq qabiliyyətini inkişaf etdirməkdir.

Stanfordun təşəbbüsü hansı mesajı verir?

Əslində, Stanfordun 10 milyon dollarlıq proqramı süni intellektin universitetlərə təsiri ilə bağlı daha geniş beynəlxalq müzakirələrin bir hissəsidir. Dünyanın aparıcı ali təhsil müəssisələri artıq bu texnologiyanın tədrisə inteqrasiyası ilə yanaşı, ixtisasların məzmununu, müəllimlərin rolunu, qiymətləndirmə mexanizmlərini və məzunların əmək bazarında rəqabət imkanlarını yenidən nəzərdən keçirirlər.

Stanfordun yanaşmasında xüsusilə diqqətçəkən məqam odur ki, universitet dəyişiklikləri ayrı-ayrı müəllimlərin və ya fənlərin təşəbbüsü ilə məhdudlaşdırmır. Bütün akademik fakültələrin iştirakını nəzərdə tutan sistemli və uzunmüddətli transformasiya modelini seçir.

Ali təhsil sistemimiz üçün də düşündürücü suallar

Bu təcrübə Azərbaycan ali təhsil sistemi üçün də düşündürücü suallar yaradır. Universitetlərimiz süni intellekt dövründə mövcud ixtisasların məzmununu nə dərəcədə yeniləməlidir? Tədris proqramlarında hansı bilik və bacarıqlar qorunmalı, hansılar dəyişdirilməlidir? Tələbələrin süni intellektdən istifadəsi ilə müstəqil düşünmə qabiliyyəti arasında tarazlıq necə təmin olunmalıdır?
Görünən odur ki, süni intellekt universitetlər qarşısında yalnız texnoloji yenilənmə deyil, həm də təhsilin məqsədlərinə yenidən baxmaq zərurəti yaradır. Gələcəyin universiteti tələbəyə hazır cavabları təqdim edən deyil, ona düzgün sual verməyi, informasiyanı təhlil etməyi, texnologiyanı məsuliyyətlə tətbiq etməyi və müstəqil qərar qəbul etməyi öyrədən ali təhsil müəssisəsi olmalıdır.

Stanfordun 10 milyon dollarlıq təşəbbüsü də məhz bu dəyişiklik istiqamətində atılan mühüm addımlardan biri kimi diqqət çəkir.