Universitet məzunu iş axtarmalıdır, yoxsa iş yaratmalı?
Hər il minlərlə gənc universiteti bitirib əlində diplomla əmək bazarına çıxır. Onların çoxunun ilk sualı eynidir: "Harada işə düzələ bilərəm?" Bəs niyə bu sual az hallarda belə səslənir: "Mən hansı işi qura bilərəm?"
Bu fərq sadə söz oyunu deyil. Bu, ali təhsilin XXI əsrdəki missiyası ilə bağlı fundamental sualdır. Süni intellektin bir çox rutin peşəni dəyişdirdiyi, beynəlxalq reytinqlərin universitetləri artıq məzunlarının real həyatdakı uğuru ilə ölçməyə başladığı bir dövrdə ali məktəblər yalnız işçi deyil, həm də iş yaradan insan yetişdirməlidir.
Böyük iqtisadiyyat kiçik layihələrdən qurulur
İqtisadiyyat deyəndə ağlımıza çox vaxt böyük rəqəmlər gəlir: ümumi daxili məhsul, ixrac, büdcə. Amma inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, iqtisadiyyatın dayanıqlılığını iri korporasiyalardan çox, kiçik və orta sahibkarlıq (KOB) müəyyən edir. Məhz KOB-lar yeni iş yerləri açır, regionlarda iqtisadi həyatı canlandırır və bazara yenilik gətirir.
Azərbaycan dövləti də bu həqiqəti çoxdan dərk edib. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə qeyri-neft sektorunun inkişafı strateji prioritet elan olunub. "Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər" sənədində rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyat və insan kapitalı əsas hədəflər kimi müəyyənləşdirilib. Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyinin yaradılması, sahibkarlara verilən dəstək mexanizmləri və güzəştli maliyyələşmə imkanları göstərir ki, dövlət öz üzərinə düşəni edir.
İndi sual başqadır: bu imkanlardan bacarıqla istifadə edəcək kadrları kim hazırlayacaq? Cavab aydındır: universitetlər.
Sahibkarın üç sınağı: xərc, keyfiyyət, yenilik
Auditoriyada tələbələrimə tez-tez bir sual verirəm: "Kiçik biznes niyə bağlanır?" Cavablar adətən eyni olur: pul çatmadı, müştəri gəlmədi, rəqib güclü idi. Bunlar doğrudur, amma bunlar səbəb deyil, nəticədir. Əsl səbəb çox vaxt idarəetmə bacarığının çatışmamasıdır.
Hər sahibkar üç əsas sınaqla üz-üzə gəlir.
Birinci sınaq xərcdir. Yeni sex açmaq, yeni məhsul buraxmaq, yeni avadanlıq almaq əslində bir layihədir. Layihəni isə yalnız büdcəni aşmamaq kifayət etmir. Layihə xərclərinin idarə edilməsi elmində əsas sual budur: xərclənən hər manat qarşılığında nə qədər iş görülüb? Büdcənin yarısını xərcləyib işin yalnız üçdə birini görən sahibkar hələ büdcəni aşmasa da, artıq təhlükə zonasındadır. Bunu vaxtında görmək üçün xüsusi ölçmə alətləri var və bu alətləri tələbəyə öyrətmək universitetin işidir.
İkinci sınaq keyfiyyətdir. Keyfiyyət menecmentinin klassik fikri belədir: keyfiyyət baha deyil, keyfiyyətsizlik bahadır. Geri qaytarılan məhsul, təkrar görülən iş, itirilmiş müştəri, sosial şəbəkədə yayılan bir mənfi rəy kiçik biznesə ilk baxışda "artıq xərc" kimi görünən keyfiyyət nəzarətindən dəfələrlə baha başa gəlir. Yerli məhsullarımızın xarici bazarlarda tanınması üçün bu düşüncə xüsusilə vacibdir. "Made in Azerbaijan" nişanının nüfuzu hər bir istehsalçının keyfiyyət mədəniyyətindən asılıdır.
Üçüncü sınaq yenilikdir. KOB üçün innovasiya mütləq laboratoriya və patent demək deyil. Sifarişlərin dəftərdən rəqəmsal sistemə keçirilməsi, müştəri ilə onlayn əlaqə, tullantının yeni məhsula çevrilməsi da innovasiyadır. Amma yenilik də bir layihədir: onun büdcəsi, mərhələləri və uğur meyarı olmalıdır. Yaxşı idarə olunan kiçik yenilik pis idarə olunan böyük ideyadan həmişə daha səmərəlidir.
Bu üç sınaq bir-birindən ayrılmır. Xərcə nəzarət olmadan yenilik riskə çevrilir. Keyfiyyət olmadan yenilik müştəri qazanmır. Yenilik olmadan isə ən səmərəli müəssisə də zamanla köhnəlir. Elmi tədqiqatlar da təsdiqləyir ki, KOB-ların uğuru təkcə kapitaldan yox, bu üç bacarığı birləşdirə bilməkdən asılıdır.
Universitet auditoriyası necə dəyişməlidir?
Bəs universitet bu bacarıqları necə formalaşdıra bilər? Fikrimcə, bir neçə istiqamətdə dəyişiklik zəruridir.
Nəzəriyyədən keysə keçid. Layihə idarəetməsi, xərc idarəetməsi və keyfiyyət menecmenti ayrı-ayrı fənlər kimi əzbərlənməməlidir. Tələbə real bir yerli müəssisənin problemini götürüb onu bütün bu bucaqlardan təhlil etməyi öyrənməlidir.
Tədqiqatın sahibkarlığa yaxınlaşması. Magistr və doktorantlarımızın dissertasiyaları yerli KOB-ların real məlumatları üzərində qurulsa, həm elm, həm də dövlətin dəstək proqramları qazanar. Belə tədqiqatlar hansı dəstək mexanizminin daha səmərəli işlədiyini göstərə bilər.
Universitet ilə biznes arasında körpü. Tələbələrin real müəssisələrin layihələrində iştirakı, sahibkarların auditoriyaya dəvət olunması, dəstək qurumları ilə birgə təlim və mentorluq proqramları nəzəri biliyi təcrübəyə çevirir.
Rəqəmsal bacarıqlar. Bu gün layihələr kağız üzərində deyil, rəqəmsal platformalarda idarə olunur. Bu alətləri tələbəyə öyrətmək ölkəmizin rəqəmsal iqtisadiyyat siyasəti ilə tam uzlaşır.
Müəllimin missiyası
Azərbaycan ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa edərək regionun aparıcı dövlətinə çevrilib. Qarşıda iqtisadi qüdrətin yeni mərhələsi dayanır. Bu mərhələdə inkişafın əsas mənbəyi neft yox, bilik, bacarıq və təşəbbüskarlıq olacaq.
Universitet müəllimi kimi düşünürəm ki, bizim ən böyük nailiyyətimiz yalnız imtahandan yaxşı qiymət alan tələbə deyil. Bizim əsl uğurumuz bir neçə il sonra öz müəssisəsini quran, insanlara iş yeri açan, keyfiyyətli məhsulu ilə ölkəmizi təmsil edən məzundur.
Diplom bir qapını açır. Həmin qapıdan keçib nə quracağı isə universitetdə qazanılan düşüncə tərzindən asılıdır.
Cəfər Muxtarzadə,
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin İqtisadiyyat fakültəsinin müəllimi
