Uşaq böyütməkdən insan yetişdirməyə...

Uşağı böyütmək və uşağı yetişdirmək eyni anlayış deyil. Valideynlərin əksəriyyəti övladını sevərək böyüdür. Lakin müasir psixologiya və pedaqogika göstərir ki, uşağı böyütmək ilə uşağı yetişdirmək arasında böyük fərq var.

Böyütmək uşağın fiziki ehtiyaclarını qarşılamaqdır: qidalandırmaq, geyindirmək, müalicə etdirmək, təhlükəsizliyini təmin etmək.
Yetişdirmək isə onun xarakterini, düşüncə tərzini, emosional zənginliyini, məsuliyyət hissini, dəyərlər sistemini və həyata münasibətini formalaşdırmaqdır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) və UNİCEF vurğulayır ki, uşağın sağlam inkişafı yalnız qidalanma və tibbi xidmətlə deyil, sevgi, təhlükəsizlik, həssas ünsiyyət, oyun və öyrənmə imkanları ilə birlikdə mümkündür. Bu yanaşma “Nurturing Care” (qayğıkeş tərbiyə) modeli kimi qəbul edilir.

Müasir elm bizə nə deyir?

Son illərin tədqiqatları göstərir ki, uşağın beyni ilk illərdə inanılmaz sürətlə inkişaf edir. İlk illərdə saniyədə bir milyondan çox sinir bağlantısı formalaşır. Bu dövrdə valideynin hər söhbəti, qucaqlaması, baxışı və reaksiyası uşağın gələcək şəxsiyyətinin təməlini qoyur. Başqa sözlə, uşaq valideynini dinlədiyindən daha çox onu müşahidə edərək öyrənir.

Müasir valideynliyin 7 əsas prinsipi

1. Davranışınız sözlərinizdən güclüdür. “Doğru danış” demək kifayət etmir. Uşaq sizin başqalarına necə davrandığınızı, problemləri necə həll etdiyinizi izləyir. Siz onun ilk müəllimisiniz.

2. Emosiyalarını qəbul edin. “Kişi ağlamaz”, “sən artıq böyümüsən”, “boş şeyə görə ağlama” kimi cümlələr uşağın emosiyalarını boğur. Müasir psixologiya isə deyir ki, əvvəl hissini qəbul et, sonra davranışını yönləndir. Bu, emosional zəkanın əsasını qoyur.

3. Sərt cəza deyil, sərhədlər lazımdır. Qışqırmaq uşağı sakitləşdirmir. Sadəcə qorxudur. Qorxu davranışı müvəqqəti dəyişir, amma xarakter formalaşdırmır.

Müasir tərbiyədə:
• qaydalar əvvəlcədən müəyyən edilir;
• səbəbi izah olunur;
• ardıcıllıq qorunur.

4. Mükəmməl uşaq yox, məsuliyyətli insan yetişdirin. Yalnız qiymətə fokuslanan valideynlər bəzən həyat bacarıqlarını unudurlar. Halbuki gələcəkdə uğuru müəyyən edən xüsusiyyətlər bunlardır:
• məsuliyyət;
• əməkdaşlıq;
• empatiya;
• problem həll etmə;
• özünü idarə etmə.

Araşdırmalar göstərir ki, uşağa sevgi ilə yanaşmaq, eyni zamanda yaşına uyğun sərhədlər və müstəqillik vermək onun sosial və akademik inkişafına müsbət təsir göstərir.

5. Vaxtın miqdarı yox, keyfiyyəti önəmlidir. Gündə 20 dəqiqə telefonsuz söhbət, birlikdə kitab oxumaq, oyun oynamaq… Bu qısa anlar uşağın özünəinamını artırır. Erkən inkişafın əsas amillərindən biri valideyn və uşağın qarşılıqlı ünsiyyəti hesab edilir.

6. Səhv etməyə icazə verin. Hər problemi valideyn həll etdikdə uşaq çətinliklə mübarizə aparmağı öyrənmir. Bəzən ən yaxşı kömək, bir addım geridə dayanmaqdır.

7. Özünüzə də qayğı göstərin. Araşdırmalar göstərir ki, valideynin stresi və emosional tükənmişliyi uşaqla münasibətlərin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Buna görə də sağlam valideyn, sağlam tərbiyənin vacib hissəsidir.

Valideyn özünə bu sualları verməlidir:

– Mən uşağıma yalnız qayğı göstərirəm, yoxsa onu həyata hazırlayıram?
– Mən onun səhvlərini düzəldirəm, yoxsa onlardan öyrənməsinə şərait yaradıram?
– Mən onu idarə edirəm, yoxsa düşünməyi öyrədirəm?
– Mən itaətkar uşaq istəyirəm, yoxsa məsuliyyətli insan?

Uşaq böyümək üçün yeməyə, geyimə və təhlükəsizliyə ehtiyac duyur. Amma insan kimi yetişmək üçün ona sevgi, etibar, dinlənilmək, sərhədlər, məsuliyyət və doğru nümunə lazımdır. Çünki valideynin məqsədi yalnız uşağı böyütmək deyil, cəmiyyətə vicdanlı, düşünən, mərhəmətli və özünə inanan bir insan qazandırmaqdır.

Unutmayaq: Uşaqlar bizim dediklərimizi deyil, yaşadıqlarımızı gələcəyə aparırlar.

Gülüstan Vəliyeva,
Alı Mustafayev adına 202 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbin direktoru