XIX-XX əsrlərdə Azərbaycanda türkçülük və milli şüurun formalaşması

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda ideoloji transformasiya: "Ümmət" kimliyindən "Millət" şüuruna keçid: XIX Əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərində Azərbaycanda mühüm hadisələr baş verdi. 1905-ci ildə Rusiyada baş verən Fevral inqilabından sonra baş verən siyasi proseslər nəticəsində Azərbaycana qismən də olsa hüquq və azadlıqlar verildi. Bunlardan ən mühümü ana dilində oxumaq, yazmaq və çap etmək azadlığı idi. Beləliklə, cəmiyyət milli və siyasi zəmində inkişafa nail oldu. Müasir düşüncəli mətbuat təhsil və təlim tərəfdarı idi. Azərbaycanda siyasi-ictimai dəyişikliklər mövcud “ümmət” anlayışına qarşı “millətçiliyi”, başqa sözlə millətçiliyi qızışdırırdı. Həmin dövrdə Azərbaycanda baş verən yenilikçilik və millətçilik hərəkatı həm də milli burjuaziya ilə milli ziyalı qrupun həmrəyliyinin və əməkdaşlığının təzahürü idi. Burjuaziyanın və ziyalıların həmrəyliyi ilə çıxan “Kaspi”, “Həyat”, “Füyuzat”, “Təzə Həyat”, “İrşad” kimi jurnal və qəzetlərin sahibləri milli burjuaziyanı təmsil edən millətçi xeyriyyəçi iş adamları Hacı Zeynalabdin Tağıyev və İsa bəy Aşurbəyli idilər. Bu nəşrlərin imtiyaz sahibi Əlimərdan bəy Topçubaşov, direktorları və redaktorları isə Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd Ağaoğlu idi. Azərbaycanda türkçülük ideologiyasının yaranması və inkişafı da bu proseslə bağlıdır. Müəyyən müddətdən sonra Osmanlı ziyalıları da Rusiya türkçülərindən bəhrələnərək və imperiyanın verdiyi imkanlardan istifadə edərək bu ortaq ideologiyanın inkişafına böyük töhfələr verdilər.

Siyasi və tarixi inkişaf və türkçülüyün yaranma tarixi

Türkçülük XIX əsrdən sonra və XX əsrdə ortaya çıxdı. Əsrin əvvəllərində formalaşmışdır. Rusiya türkləri türkçülük siyasətinin formalaşmasında mühüm rol oynadılar. Türkçülüklə türklərin tarix boyu müdafiə etdiyi müxtəlif siyasətlər arasında fərq qoymaq lazımdır. Türkçülük türklərin yaşadığı geniş coğrafiyanı özünün siyasi meydanı kimi müəyyən etmişdir.

Türk mənşəli insanlar dünyanın ən qədim insanlarıdır. Şimal-Şərqi Çindən başlayaraq Şərqi Avropaya qədər geniş bir ərazidə yaşayırdılar. Orta Asiya, Sayan-Altay dağlarının şimal-qərb bölgəsi, Yenisey və İrtış çayları boyunca, Ural, Volqa, Balxaş gölü və Xəzər dənizinin bütün ətraf əraziləri türk zadəgan xalqlarının fasiləsiz və tarix boyu yaşadığı torpaqlar idi. Anadolu türkləri Yaxın Şərqdə aldıqları yeni bir rolla Orta Asiya türklərindən fərqli bir macəra izlədilər. Asiyada Anadolu, Suriya, Fələstin, İraq, Afrikada Misir, Avropada Bolqarıstan, Serbiya, Makedoniya, Albaniya və bir çox başqa torpaqları öz hakimiyyəti altında birləşdirən Osmanlı imperiyası istisna olmaqla, tarixin müxtəlif dövrlərində türk dili və türk mənşəli xalqlar mövcud olmuş, onların qurduqları dövlətlərin bir çoxu parçalanmaya məruz qalmışdır. Böyük dövlətlərin işğalçı siyasətinin qurbanı oldular və öz suverenliklərini itirdilər. XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan Rusiya tərəfindən işğal edilmiş, Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri ilə Azərbaycan, Rusiya və İran arasında bölüşdürülmüşdür. Beləliklə, türkdilli xalqlar parçalanaraq yeni bir tarixi macəraya qədəm qoydular.

Qafqazda və Orta Asiyada xanlıqlar və dövlətlər arasında şəxsi mənafeləri və şəxsi problemləri ön planda tutan məzhəbçilik və məzhəb problemi türkdilli xalqların parçalanmasına səbəb olan amillərdən sayılır. XI-XVI əsrlərdə Səlcuq sülaləsindən oğuz-türk boylarının Azərbaycana gəlişi ilə burada türkdilli əhalinin sayı xeyli artmışdır. Səlcuq türklərinin burada məskunlaşma asanlığı yalnız onlardan əvvəl gəlib burada məskunlaşmış türk boylarının mövcudluğu ilə izah edilə bilər. Tarixi mənbələrdən əldə edilən nəticəyə görə, ölkə türkləşməyə Səlcuqlar dövründə başlamışdır. Burada azəri sözü coğrafi ayrılıq mənasındadır. Bölgə əhalisi türk olduqlarını bilirdilər və türkcə danışırdılar. Türkçülük XIX əsrdə ayrıca bir mədəni-siyasi hərəkat kimi gündəmə gəldi. XIX əsrdə Qərbdə aparılan türkologiya tədqiqatları ilə başlamışdır. Osmanlı İmperiyasında türkologiya araşdırmaları dövlət siyasətindən asılı olmayan müəyyən islahatçı insanlar tərəfindən aparılmışdır. Şinasinin türkçülük fikrini dilin “ədəbiyyat” bölməsində Ziya Paşa, “sözlük” bölməsində Əhməd Vefiq Paşa, “filologiya” bölməsində isə Mustafa Celalettin Paşa işləmişlər Əhməd Vəfik Paşanın “Bütün Türkçülük” tezisində görmək olar”. Xüsusilə Rusiyadan köçən bəzi ziyalıların imperiyaya sığınması ilə Osmanlı mədəniyyətində və fikirlərində ciddi dəyişikliklər baş verdi. Lakin Osmanlı İmperiyası siyasi müstəvidə ortaya çıxan türkçülük baxışına uzun müddət şübhə ilə yanaşırdı. Məsələn, daha əvvəlki tarixlərdə Mirzə Fəth Əli Axundov 1857-ci ildə İstanbula gələrək türk əlifbasının islahatı və dəyişdirilməsi ilə bağlı fikirlərini Ərcümən-i Fənni Osmaniyyədə müzakirə olunmaq üçün Sədr vəzir Keçəcizadə Fuat Paşaya təqdim etdi, lakin müsbət nəticə əldə edə bilmədi. Bununla belə, görkəmli Azərbaycan yazıçısı və ziyalısı Mirzə Fəth Əli Axundov türkçülük tarixində yeni bir çığır açaraq adını “türkcə teatr yazan ilk yazar” kimi tarixə yazdırdı. Əsərlərinin mövzusunu ictimai həyatdan götürərək xalqın dilində, yəni xalqın asan başa düşəcəyi sadə dildə əsərlər yazan Axundov Qərbdə “Şərqin Molyeri” kimi tanınırdı. Digər tərəfdən, Osmanlı İmperiyasında diqqəti cəlb etmirdi.

Bəzi Azərbaycan tarixçilərinin fikrincə, Azərbaycanda türkçülüyün (pantürkizm) ilk təbliğatı “Füyuzat” jurnalından başlayıb. Əli bəy Hüseynzadə Azərbaycanda türkçülük hərəkatının ideoloqu kimi tanınır. Bir siyasət olaraq türkçülük 1904-cü ildə Yusuf Akçuraoğlunun Misirin paytaxtı Qahirədə çıxan “Türk” qəzetində dərc olunan “Üç Siyasət Üslubu” adlı məqaləsi ilə başlamışdır . Məqalədə Osmanlıçılıq Siyasətinin səmərəsizliyindən bəhs edilərək, oxuculara islamçılığın, yoxsa türkçülüyün Osmanlıya faydalı olduğu sualı verilib.

Osmanlının İmperiya hüdudlarından kənarda türklərlə dostluğunu artıran məqam Rusiyada yeni formalaşan ziyalı mühacirlərin imperiyaya sığınmağa başlaması idi. Osmanlılar müəyyən bir müddətdən sonra rus türklərindən fərqli olaraq Osmanlı imperiyasının verdiyi imkanlardan istifadə edərək Rusiya türklərinə qarşı türkçülük siyasətini inkişaf etdirdilər. Rusiya türkləri tərəfindən bir tərəfdən türkçülük cəmiyyətin Rusiyaya qarşı müdafiə yolu idisə, Osmanlı İmperiyası üçün imperatorluğun verdiyi siyasətdən yararlanaraq dünya siyasətində fəal olmağı qarşısına məqsəd qoymuşdu. Lakin türklüyün siyasi forma alması baxımından Rusiyanın türk mənşəli ziyalıların mühüm rolu olmuşdur.

Qafqazda, Kazanda başlayan türkçülük hərəkatı Rusiya imperiyası sərhədləri daxilində yaşayan türklər arasında milli-mədəni həmrəyliyi təmin etdi. Lakin Rusiyada hakimiyyət diktator Stolip (Çar rejimini güc yolu ilə qorumağa çalışan baş nazir) rejiminin əlinə keçəndə o, ölkədə türkçülərə qarşı zülmə yol açdı. Bu vəziyyətlə üzləşən türkçü ziyalılar ölkələrini tərk edərək başqa ölkələrə axışmağa başladılar. Türkçü aydınların ən çox axın etdiyi ölkə Türkiyə olub. Onların Türkiyəyə gəlişi ilə Türkiyədə türkçülük hərəkatı yeni bir miqyas aldı. Tədricən bu baxışlar Osmanlı İmperiyasının son dövründə Osmanlı İmperiyasına qarşı yeni bir forma aldı. Ziya Gökalpın sözlərinə görə, "Elit təbəqə yuxuda gəzən həyatı yaşayırdı. Onların yuxuda gəzənlər kimi iki şəxsiyyəti var idi. Əsl şəxsiyyəti türk olsa da, yuxuda gəzən halda özünü Osmanlı sanırdı. Türkçülük də bir psixiatr kimi bu yuxuda gedəni inandırırdı ki, o, Osmanlı yox türkdür, dili türkcədir, ölçüləri də xalq ölçüləridir .

Mətbuat və türkçülük

Başlanğıcda türkçülük baxışları Rusiyada yenilik (cədidçilik hərəkatı) elementi idi. Rusiya ilə bağlı bu fikirləri ilk dəfə məhz Qaspırallı gündəmə gətirib. İsmayıl bəy Qasprallı türkçülük hərəkatının öndə gedən simalarından biri və türkçülük ideyasının yayılmasına və formalaşmasına xidmət edən bir ziyalıdır. Türkdilli xalqlar arasında dini, mənəvi, ideoloji və bununla bağlı təbliğat-təşviqat fəaliyyətini qəzetlər, jurnallar, əsərləri ilə ictimaiyyətə çatdırmağa çalışırdı. Lakin bəzilərinin fikrincə, Qaspırallı çarın həyata keçirdiyi “repressiyalar” (soyqırım, sürgün və həbs) səbəbindən onu ictimai siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşdırmağa çalışırdı. Qaspırallı türkçülüyü ancaq mədəniyyət (dil) sahəsi ilə məhdudlaşdırmışdır. İsmayıl bəy ortaq dillə türklərin taleyinin dəyişə biləcəyini düşünürdü. O, həm də mədrəsələrin inkişaf etdirilməsini, təhsilə önəm verilməsini istəyirdi. O, Krımda nəşr etdirdiyi “Tərcüman” qəzeti ilə bu fikirləri yaymağa çalışıb. Qəzet “Dildə, fikirdə və işdə birlik” şüarı ilə yola çıxdı və Rusiyada yaşayan türklərin İstanbul türkcəsini əsas götürməsi fikrini müdafiə etdi. Rus çarlığı əvvəlcə bilavasitə, daha sonra isə fərqli bir şəkildə Türk Dil Birliyini kökündən məhv edəcək prinsipləri səssiz və sürətlə hazırlayırdı. “Tərcüman” qəzetindən sonra Azərbaycanda Əli bəy Hüseynzadənin nəşr etdiyi “Füyuzat” dərgisi türkçü Ziya Gökalpın “Mən Türk Millətindənəm. “Mən İslam ümmətindən və Qərb sivilizasiyasındanam” şüarının ifadə etdiyi məna Əli bəy Hüseynzadə tərəfindən “Türk qanı, İslam inancı və Frank (yəni fransız) paltarı olaq” düsturu ilə ifadə edilmişdir. Bu, haradasa siyasi və mədəni fəaliyyət proqramı idi.

Əli bəy Hüseynzadə “Füyuzat” jurnalında türk idealı, türk əzəməti və türk qüdrətinə inamla bağlı məqalələr yazmaqla yanaşı, ruslaşma və farslaşmaya qarşı da səsini ucaldır. “Füyuzat” jurnalı türkçülük ideologiyasının təbliğat vasitəsi hesab olunur. Türkmənçay müqaviləsi ilə Azərbaycan, Rusiya və İran arasında bölüşdürüldü. Erməni əhalisinin İran və Türkiyədən Şimali Azərbaycana, o cümlədən İrəvan xanlığına köçməsi, xarizmin ağır müstəmləkə zülmü, Azərbaycanın ziyalı həyatının formalaşması İran rejimi öz hüdudlarından kənarda olan Quzey Azərbaycanda farslaşdırma siyasətini davam etdirirdi 
Ruslaşdırma və farslaşdırma siyasətlərinə qarşı heç bir siyasi sanksiya və güc mexanizmi olmayan milli kimliklərini, ictimai bütövlüyünü qorumaq üçün mübarizə aparan Azərbaycan ziyalıları var idi. Türkçü ziyalıların ən böyük silahı mətbuat orqanları idi. Əli bəy Hüseynzadə “Füyuzat” jurnalında “İnkardayıq, inkarda ol” başlıqlı məqaləsində öz fikir və mülahizələrini bu sözlərlə izah edir: “Füyuzatın yolu türklük, islam və avropaçılıqdır; türk duyğularının mütəxəssisi olmaq, İslamda dindar və indiki Avropa sivilizasiyası ilə təmasda olmaq". Əli bəy Hüseynzadə türkçülük hərəkatında və düşüncə tariximizdə nüfuzu olan bir ziyalıdır. 1905-ci il inqilabı ilə Azərbaycanda türkçülük idealını yayan jurnalların sayında artım oldu. Bunlar “Füyuzat”, “İrşad”, “Həyat”, “Şelale”, “Dirlik”, “Açık söz” mətbuat orqanlarıdır.

XIX əsrin sonu XX-ci əsrin əvvəllərində məşhur ziyalılar Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd Ağaoğlu, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və b. Onlar Azərbaycanda türkçülüyün əsasını qoymuş, islamçılıqla yanaşı türkçülük ideologiyasının sistemləşdirilməsi və yayılmasında fəal rol oynamışlar. Azərbaycan ziyalıları türkçülüyə bütün türk xalqlarının birliyi kimi baxmış, onun Azərbaycanda yaşayan digər azlıqlara və etnik qruplara qarşı yönəldilməsinə, istifadə olunmasına imkan verməmişlər. Onlar İsmayıl bəy Qasprallı, Zeki Vəlidi Toqan, Yusuf Akçura, Ziya Gökalp və s. kimi liderlərlə birlikdə türkçülük hərəkatında türkçülük ideologiyasını yaymağa çalışmışlar .

Məhəmmed Əmin Rəsulzadə də bu fikirdə idi ki, İslam və müsəlman ümməti milliyyət deyil, “ümmətlik” ifadə edir, milliyyət dinə deyil, dil və mədəniyyət birliyinə əsaslanıb. O vaxta qədər hətta liberal və inqilabçı millətçilər “Türk Birliyini” müdafiə etsələr də, özlərini “müsəlman”, millətlərini isə “müsəlman millətləri” adlandırırdılar. Xarici mənbələr Azərbaycan türklərini “tatar” adlandırırdılar. Rəsmi hökumətin gözündə və rəsmi sənədlərdə “tatar” adı çəkilirdi. Qəzet başlıqlarında tez-tez “Müsəlman qəzeti” adı, məktəb lövhələrində isə “Rus Tatar Məktəbi” sözləri tez-tez görünürdü. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə türkçü “Açık söz” qəzetində “müsəlman” və “tatar” əvəzinə “türk” sözünü işlətməyə başlayıb. O, qəzetin birinci səhifəsində “gündəlik türk qəzetidir” ifadəsini işlətməklə “ümmət” və “ümmətlik” dövrünün rəsmi olaraq bağlandığı bildirilmiş, yeni bir dövrün başladığı qeyd edilmiş, onun yerinə “millət” və “türk milliyətçiliyi” adlandırılmışdı .

Cədit hərəkatı” türkçü aydınların Qaspırallı ilə birgə ortaq türk dili axtarışları və türkdilli xalqların ziyalılarının birgə fəaliyyəti nəticəsində yaranmışdır. Qaspırallının rəhbərliyi ilə başlayan bu hərəkat ilkin olaraq Rusiya Çar administrasiyası ilə bağlı və ona yardımçı olan mədəni islahatlar dalğası kimi başlamışdır. Cədidçilər əvvəllər rus təhsilini qəbul etməyən insanlara yeni model və müasir məktəblərlə dünyəvi təhsili təşviq edirdilər. Fikri ilham mənbəyi kimi Cədidçilik hərəkatı “Bütün Rusiya və onun müsəlmanları” hərəkatına, “Azərbaycan millətçiliyinə” və hətta Osmanlı Türkiyəsində türkçülük baxışlarının yüksəlməsinə fərqli formada da olsa təsir göstərmişdir. Cədid məktəblərində dil birliyi ilə yanaşı, “ideya və əməkdaşlıq” da öyrədilib mənimsəniləcəkdi. Qaspırallının ümid və idealına görə “dildə, fikirdə, işdə birlik” idealı Quzey və Şərq türkçülüyündə bir tərəfdən məktəblərin, digər tərəfdən mətbuatın, üçüncü tərəfdən isə mətbu orqanın sayəsində reallaşa bilərdi. Xeyriyyəçilik, elmi-ədəbi birliklər və milli qarşılıqlı yardım institutları bu prinsip bütün türkçülük hərəkatında reallaşa bilərdi ki, o, dil, ədəbiyyat, sosiologiya, hətta siyasət sahəsində mövcud olan, demək olar ki, bütün prinsipləri özündə cəmləşdirir və əhatə edir. 1905-ci ildən sonrakı hadisələrlə Rusiyada və Azərbaycanda türkçülük siyasi forma aldı.

Türkçülük, turançılıq və pantürkizm

Turançılıq ədəbi, peşəkar Türkiyə ilə Azərbaycanı birləşdirən davamlı bir bağ, sarsılmaz bir tel idi. İstanbul Vətəndaşları bu şüarları nəzəriyyə şəklində yaydıqları halda, Azərbaycan Turanın baxışını bir siyasi fəlsəfə kimi qəbul etdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadeye görə; “Bütün türk dövlətləri bir araya gəlib federasiya yaratmalı, Turan idealı sivil və mədəni birlik şəklində olmalıdır”. Əhməd Ağaoğlu türklərin birliyinə mane olan üç əsas amili göstərdi: “Dini və məzhəb fərqliliyi, icma quruluşundan doğan siyasi parçalanmalar, yad yüksək sivilizasiyalara asanlıqla əriyə bilməsi və nəhayət milli şüurun olmaması”. Pantürkizm baxışının kökəlməyə başladığı dövrdə Osmanlı İmperiyasını daxili problemlər narahat edirdi. Ölkədə İttihat və Tərəqqi Partiyasının islahatlar və konstitusiya dəyişiklikləri ilə bağlı təzyiqlərinin artması II Əbdülhəmid rejimini narahat edirdi. O, millətçilik və pantürkist baxışları dağıdıcı qüvvə hesab edirdi.

Pantürkizm və ya turanizm baxışları geniş yayıldığı halda, xarizmin “anti-müsəlman” siyasətini daha da sərtləşdirdi. O, “Rus müsəlmanlarının bir dildə danışan türk xalqına mənsub olması heç vaxt diqqətimizdən uzaq olmamalıdır ” deyərək buna qarşı mübarizəyə başlayıb. Bütün bunlara baxmayaraq, Osmanlı imperiyasında soyuq qarşılanan pantürkizm Rusiya türkləri arasında yayılaraq təsirli bir hərəkata çevrilə bildi. Əbdülhəmidin son dövründə İstanbulda türkçülük hərəkatı yenidən oyanmağa başladı. Özlərini inqilabçı adlandıran qrup pantürkizm, osmançılıq və panislamizm ideologiyalarından hansının daha realist olduğunu müzakirə edirdi. Bu müzakirə Avropa və Misirdəki Gənc Türklərə yayıldı; O dövrdə Misirdə çıxan türk qəzetində Əli Kamal Osmanlı İttifaqı ideyasını irəli sürərkən, bəziləri pantürkizm idealını, bəziləri isə Osmanlı idealını qəbul edirdilər. Birlik Siyasəti. Bu arada Hüseynzadə Əli bəy İstanbuldan, Ağaoğlu Əhməd bəy isə Parisdən Azərbaycana gəldilər. Əli Merdan bəy Topçubaşov da onlara qoşuldu. Bu üç nəfər orada o vaxta qədər hökm sürən sünnilik və şiəlik ixtilaflarını aradan qaldıraraq bütün azərbaycanlıları türkçülük çərçivəsində bir təşkilatda toplamağa çalışırdılar.

Pantürkizm XIX əsrdə “Tərcüman” qəzeti ilə meydana çıxmış və Krım, Volqaboyu və Azərbaycan türkləri arasında inkişaf etməyə başlamış, daha sonra Orta Asiya və digər türk toplumları arasında yayılmışdır . Araşdırmaçılara görə; Pantürkist ideologiyanın məqsəd və məqsədi Rusiya türkləri ilə müsəlmanlar arasında ortaq dil və mədəni birlik yaratmaq, daha sonra isə onların siyasi və sosial hüquqlarını qorumaq üçün birliklər və təşkilatlar yaratmaq idi. Bu yolda iki maneə var idi: bir tərəfdə qeyri-rus millətinə amansız zülm edən çarlıq, digər tərəfdə isə itirmək istəməyən ənənəvi kadrlar, ruhanilər (dini kadrlar) var idi. ruslarla münasibətlərində onların imtiyazları. Məhz buna görə də pantürkistlər ilk zərbəni bu din xadimlərinə vuraraq yeni maarifçilik hərəkatı olan “cədid” hərəkatını başlatdılar . Siyasi türkçülüyün inkişafının ən mühüm şərti tarixi, fəlsəfi və mədəni türkçülüyün həm dərk edilməsi və inkişaf etdirilməsidir. Maraqlıdır ki, bu istiqamətdə ilk cəhdlər müxtəlif Qərb mərkəzlərində (Rusiya onlardan yalnız biri idi) meydana çıxan və inkişaf edən türkologiyaşünaslıq idi. Bu araşdırmalara siyasi mahiyyət verməklə, Britaniya hökmranlığına qarşı çıxmağa və Hindistan yolunda ingilislərə yeni siyasi alternativ yaratmağa cəhd edildi. Bu səbəbdən ingilislər bu araşdırmaları və siyasəti təhlükə olaraq görürdülər. Digər tərəfdən panislamizm, xüsusən də ərəblərlə bağlı baxışların inkişafına töhfə verməklə ingilislər türkçülük baxışlarına qarşı yeni siyasətin tərəfdarlarına çevrilə bilərdilər.

Nəticə

Azərbaycanda türkçülük kənardan təsirlənmiş kimi görünsə də, öz daxili dinamikası ilə işlənmiş bir ideologiyadır. Azərbaycan bu ideologiyaya özündən nəsə əlavə edə bildi və üzərində işləməklə onu konsepsiyadan ideologiyaya çevirməyə səy göstərdi. Rusiya türkləri arasında türkçülük Azərbaycanda siyasi arenada ən çox qiymətləndirilib və dəstəklənib. Millətçilik və milliləşmə prosesində təsirli oldu. Azərbaycanda türkçülük yenilikçilik və millətçilik hərəkatının dəstəklədiyi bir anlayış kimi siyasi hakimiyyət və cəmiyyət tərəfindən dəstəklənirdi. Dini qurumun ənənəçiliyi dəstəkləməsi, modernləşməyə mənfi və aqressiv münasibət bəsləməsindən fərqli olaraq, türkçülük birləşdirici və inteqrativ bir hərəkat olaraq modernləşmə və modernləşmə hərəkatında təsirli olmuş və universallıq qazanmışdır.

Türkçülük Azərbaycanda cəmiyyətin Rusiyadan müdafiəsi olub. Türkçülük hərəkatı Rusiya imperiyası hüdudlarında yaşayan türklər arasında milli-mədəni həmrəyliyi təmin etdi. Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd Ağaoğlu Azərbaycanda türkçülük hərəkatının ideoloqları kimi tanınırlar. Onlar Azərbaycanda türkçülük ideologiyasının sistemləşdirilməsi və yayılmasında fəal rol oynamışlar. Azərbaycan ziyalıları türkçülüyü bütün türk xalqlarının birliyi hesab edərək, onun Azərbaycanda yaşayan digər azlıqlara və etnik qruplara qarşı yönəldilməsinə, istifadə olunmasına imkan verməyiblər.

Əfqan Vəliyev,
Elm və Təhsil Nazirliyinin Uşaq və gənclərin inkişafı şöbəsində mütəxəssis