Atmosfer olmasaydı, nə baş verərdi? – Sizi təəccübləndirəcək elmi faktlar

Təsəvvür edin ki, bir anda Yer kürəsini əhatə edən atmosfer yox olur. Planetimizin ətrafındakı hava təbəqəsi sanki nəhəng bir kosmik qüvvə tərəfindən silinir.

İlk baxışda bu, sadəcə “havasız qalmaq” kimi görünə bilər. Əslində isə atmosferin yox olması Yer kürəsində həyatın demək olar ki, bütün şərtlərini dəyişərdi. İnsanlar nəfəs ala bilməz, təyyarələr uça bilməz, okeanlar buxarlanmağa başlayar, göy üzü qaralar və planetin temperaturu kəskin dəyişərdi.

Bəs bütün bunlar necə baş verərdi? Atmosfer nədir və nədən ibarətdir?

Atmosfer Yer kürəsini əhatə edən qaz təbəqəsidir. Onun əsas hissəsini azot (78,08%) və oksigen (20,95%) təşkil edir. Bundan başqa, atmosferdə arqon, karbon qazı, hidrogen, helium və digər qazlar da var.

Bu qaz təbəqəsi Yerin cazibə qüvvəsi sayəsində planetin ətrafında qalır.
Atmosfer sadəcə nəfəs almağımız üçün lazım olan hava deyil. O, eyni zamanda Yer kürəsini Günəşdən gələn zərərli şüalardan qoruyur, temperaturun həddindən artıq dəyişməsinin qarşısını alır və su dövranının – buludların, yağışın və qarın – yaranmasına imkan verir.

Bəs bütün bunlar bir anda yox olsaydı, insanlar ilk olaraq nə ilə üzləşərdi?

Ən böyük problem, təbii ki, nəfəs almaq mümkünsüz olardı.

Nəfəs alma prosesi təzyiq fərqinə, yəni havanın yüksək təzyiq olan yerdən aşağı təzyiq olan yerə hərəkət etməsinə əsaslanır. Diafraqma – ağciyərlərin altında yerləşən və nəfəs almağa kömək edən əzələ – yığıldıqda döş qəfəsi genişlənir. Ağciyərlərdə təzyiq azalır və xaricdəki hava ağciyərlərə daxil olur.

Atmosfer yox olduqda isə ağciyərlərə hava daxil olmasını təmin edən xarici təzyiq də aradan qalxar. Başqa sözlə, insan adi respiratordan istifadə etsə belə, vakuumda, yəni havanın olmadığı mühitdə, normal şəkildə nəfəs ala bilməzdi.

Bunun ardınca bədən dekompressiyaya, yəni xarici təzyiqin qəfil azalmasına məruz qalardı. Təxminən 15 saniyə ərzində beyinə kifayət qədər oksigen çatmadığı üçün insan huşunu itirərdi.
Təzyiqli kosmik kostyum və oksigen ehtiyatı olmadan sağ qalmaq artıq dəqiqələrlə deyil, saniyələrlə ölçülərdi

Təkcə insanlar deyil, heyvanlar və bitkilər də təhlükədə olardı
Atmosferin yox olması Yer üzündəki canlıların böyük hissəsi üçün ölümcül olardı.
İnsanlar və heyvanlar oksigensiz qala bilməzdi. Bitkilər də atmosferdəki karbon qazından fotosintez prosesində istifadə etdikləri üçün ciddi təhlükə ilə üzləşərdi.

Yəni atmosferin yox olması yalnız insanların nəfəs almasını dayandırmazdı. Yer üzündə həyatın mövcudluğu üçün lazım olan əsas şərtlərdən biri də aradan qalxardı.

Bəzi mikroorqanizmlər və ekstremal şəraitdə çox kiçik canlılar isə müəyyən müddət sağ qala bilərdi.
Təyyarələr və quşlar yerə düşərdi

Atmosferin yox olması uçan canlılar və təyyarələr üçün də son demək olardı.

Quşların qanadları havanın hərəkəti nəticəsində onları havada saxlayan qaldırıcı qüvvə yaradır. Sadə desək, qanadın üzərindən keçən hava quşun uçmasına imkan verir.

Hava olmadıqda isə qanadların üzərindən keçəcək heç nə qalmazdı. Buna görə də quşlar, təyyarələr və digər uçan obyektlər havada qala bilməzdi.

Okeanlar da təhlükə altında qalardı

Atmosfer yox olduqda növbəti böyük problem su olardı.

Normal şəraitdə atmosfer Yer səthinə müəyyən təzyiq göstərir. Bu təzyiq suyun qaynama temperaturunun təxminən 100°C olmasına imkan verir. Təzyiq kəskin şəkildə azaldıqda isə su daha aşağı temperaturda qaynaya bilər.

Atmosfer tamamilə yox olduqda Yer səthində təzyiq demək olar ki, sıfıra enərdi. Nəticədə okean, göl və çaylardakı su sürətlə qaynayıb buxarlanmağa başlayardı. Su buxarı isə kosmosa yayıla bilərdi.
Hətta insan orqanizmindəki bəzi mayelər də belə şəraitdə buxarlanmağa başlayardı.

Göy üzü qara görünərdi

Atmosfer yox olduqda gündüz gördüyümüz mavi səma da yoxa çıxardı.
Səmanın mavi görünməsinin səbəbi Günəş işığının atmosferdəki qaz molekulları tərəfindən səpələnməsidir. Bu proses Reley səpilməsi adlanır.
Atmosfer Günəş işığını səpələdiyi üçün biz səmanı mavi görürük. Atmosfer olmayanda isə işığı səpələyəcək qaz molekulları da olmazdı. Buna görə gündüz vaxtı belə səma tamamilə qara görünərdi. Günəş isə qara səmanın fonunda son dərəcə parlaq bir disk kimi görünərdi. Ulduzları da gündüz vaxtı görmək mümkün olardı.

Buludlar və yağış da yox olardı

Atmosfer olmadıqda buludların yaranması da mümkün olmazdı. Bunun ardınca yağış, qar və digər yağıntılar da yoxa çıxardı.

Yəni atmosferin yox olması ilə Yer kürəsində su dövranı da dayanardı.
Yağışdan sonra torpaqdan gələn tanış qoxunu, buludlu səmanı və yağışlı günləri təsəvvür etmək belə mümkün olmazdı.

Dünyada tam səssizlik hökm sürərdi

Atmosferin yox olmasının daha bir qəribə nəticəsi səsin yox olması olardı.
Səsin yayılması üçün hava və ya başqa maddi mühit lazımdır. Vakuumda, yəni maddənin olmadığı boşluqda səs yayıla bilmir.

Bu səbəbdən təyyarələrin yerə düşməsi, qayaların səthə çırpılması və digər hadisələr baş versə belə, onların heç birini eşidə bilməzdik.

Planetdə baş verən bütün bu hadisələr tam səssizlik içində baş verərdi.

Gecələr soyuq, gündüzlər isə həddindən isti olardı 

Atmosferin əsas funksiyalarından biri də istiliyi müəyyən qədər saxlamaq və Yer səthində temperatur fərqini azaltmaqdır.

Atmosferi olmayan Ay buna yaxşı nümunədir. Ayın bəzi ərazilərində temperatur Günəş işığı altında təxminən 121°C-yə qədər yüksələ, gecələr isə −133°C-yə qədər enə bilir.

Atmosfersiz Yer kürəsində də buna bənzər kəskin temperatur dəyişiklikləri baş verərdi.
Asteroidlər üçün artıq heç bir maneə qalmazdı

Atmosferin başqa bir mühüm funksiyası da kosmosdan gələn kiçik cisimlərə qarşı təbii müdafiə rolunu oynamaqdır.

Hər gün çoxlu sayda kiçik kosmik qaya Yerə doğru hərəkət edir. Onların böyük hissəsi atmosferə daxil olarkən sürtünmə nəticəsində yanır və Yer səthinə çatmır.

Atmosfer yox olduqda isə bu qoruyucu təbəqə də aradan qalxardı. Nəticədə kosmosdan gələn qayalar birbaşa Yer səthinə çırpılardı.

Uzun müddət ərzində bu, planetimizin səthində çoxlu sayda kraterin yaranmasına səbəb olardı. Yer kürəsi tədricən Ay və ya Merkuri kimi kraterlərlə örtülmüş bir planetə çevrilə bilərdi.

Atmosfer olmasa, Yer necə görünərdi?

Belə bir ssenaridə Yer kürəsi bugünkü tanıdığımız planetə heç bənzəməzdi. Atmosferin yoxluğu Yer kürəsini həyat üçün demək olar ki, yararsız, soyuq və səssiz bir planetə çevirərdi.

Mənbə: Science ABC