Bacarıqlar boşluğu nədir və ölkələr onu necə aradan qaldırır? – Araşdırma
Məlum olduğu kimi, bacarıqlar boşluğu (skills gap) işəgötürənlərin tələb etdiyi bacarıqlarla işçi qüvvəsinin malik olduğu bacarıqlar arasındakı fərqdir. Ümumdünya İqtisadi Forumun hesabatlarına əsasən, sürətli texnoloji inkişaf və yeni iqtisadi tələblər səbəbindən işçilərin bilikləri tez köhnəlir. Ölkələr bu boşluğu təhsil islahatları, peşə təlimi proqramları və iş yerində təlim (təkrar hazırlıq) strategiyaları ilə aradan qaldırır.
“Azərbaycan müəllimi” bacarıqlar boşluğunun mahiyyəti, səbəbləri və dünya təcrübəsi barədə araşdırmasını təqdim edir.
Bacarıqlar boşluğunun əsas səbəbləri
Mütəxəssislər hazırda bacarıqlar boşluğunun əsas səbəbləri arasında aşağıdakı məsələləri qeyd edirlər:
Texnoloji sıçrayış: Süni intellekt və avtomatlaşdırma kimi yeniliklər yeni tələblər yaradır.
Təhsil sisteminin qeyri-çevikliyi: Məktəb və universitetlər tez dəyişən bazar ehtiyaclarına uyğunlaşmaqda çətinlik çəkir.
Demoqrafik dəyişikliklər: Təcrübəli mütəxəssislərin təqaüdə çıxması bilik boşluğu yaradır.
Ölkələr bacarıqlar boşluğunu necə aradan qaldırır?
Ayrı-ayrı ölkələrdə bu sahədə problemlər fərqli xüsusiyyətlərə malik olsa da ümumi cəhətlər də var. Ölkələr bu problemi həll etmək üçün həm dövlət, həm də özəl sektor səviyyəsində müxtəlif addımlar atırlar. Bunlara nümunə olaraq aşağıdakı tədbirləri göstərmək olar: Təhsilin yenilənməsi: Proqramlara rəqəmsal savadlılıq, tənqidi təfəkkür və problem həlletmə kimi bacarıqlar daxil edilir.
Peşə təhsili: Praktiki yönümlü, sənaye tələblərinə cavab verən qısamüddətli kurslar və şagirdlik (təcrübəçi) proqramları genişləndirilir.
Dövlət-özəl əməkdaşlığı: Şirkətlər və hökumətlər işçilərin yenidən hazırlanması (reskilling) və ixtisasartırma (upskilling) xərclərini birgə maliyyələşdirir.
İşəgötürənlərin dəstəyi: Müəssisələr işçilərinə daxili təlimlər, mentorluq proqramları və sertifikatlaşdırma imkanları təqdim edir.
Dünyanın müxtəlif ölkələri bacarıqlar boşluğunu aradan qaldırmaq üçün öz iqtisadiyyatlarına və mədəniyyətlərinə uyğun fərqli və uğurlu strategiyalar tətbiq edirlər. Bu sahədə ən diqqətçəkən qlobal nümunələr aşağıdakılardır:
1. Sinqapur: "SkillsFuture" Proqramı (Ömürboyu təhsil)
Sinqapur dövləti hər bir vətəndaşın texnoloji dəyişikliklərə uyğunlaşmasını fərdi səviyyədə maliyyələşdirir. Mexanizm 25 yaşından yuxarı hər bir Sinqapur vətəndaşına dövlət tərəfindən xüsusi "SkillsFuture" kreditləri (maddi vəsait) verilir. Vətəndaşlar rəqəmsal platformaya daxil olaraq süni intellekt, məlumat analitikası və ya kibertəhlükəsizlik kimi minlərlə akkreditə olunmuş kursdan birini seçir və ödənişi bu kreditlə edirlər. Yaş artdıqca dövlət hesaba yenidən vəsait köçürür (Sinqapur təcrübəsi barədə daha geniş növbəti yazımızda-red).
2. Almaniya: "Dual təhsil" və gələcəyin analitikası (skills ıntelligence)
Almaniya şagirdlərin hələ məktəbdə oxuyarkən əmək bazarına tam hazır olmasını təmin edən unikal modelə malikdir. Dual təhsil sistemi (peşə təhsili) çərçivəsində gənclər həftənin 2-3 gününü peşə məktəbində nəzəriyyə öyrənməklə, qalan günlərini isə birbaşa şirkətdə işləyərək və maaş alaraq keçirirlər. Almaniya həmçinin "Skills Intelligence" (Bacarıqların intellektual təhlili) proqramı ilə gələcək əmək bazarının hansı peşələrə ehtiyac duyacağını süni intellektlə əvvəlcədən proqnozlaşdırır və təhsil proqramlarını buna uyğunlaşdırır.
3. İndoneziya: "Kartu prakerja" (rəqəmsal və yaşıl bacarıqlar)
Böyük əhali qrupuna malik olan İndoneziya rəqəmsal transformasiya dövründə kütləvi işsizliyin qarşısını almaq üçün rəqəmsal platformalardan istifadə edir.
Dövlət tərəfindən icra olunan "Kartu prakerja" proqramı çərçivəsində milyonlarla işsiz və ya az təminatlı yetkin şəxsə rəqəmsal təlim subsidiyaları (çekləri) verilir. İnsanlar tam onlayn şəkildə həm rəqəmsal texnologiyalar, həm də gələcəyin "yaşıl iqtisadiyyat" (ekoloji təmiz sahələr) bacarıqları üzrə sürətləndirilmiş kurslar keçərək iş tapmaq imkanı qazanırlar.
4. Hindistan: "Skill India Digital" (Milli texnoloji ekosistem)
Gənc əhalinin üstünlük təşkil etdiyi Hindistan bacarıq boşluğunu texnoloji bir platforma üzərindən həll edir. Hökumət "Skill India Digital" adlı vahid milli platforma yaradıb. Bu platformada süni intellekt vasitəsilə iş axtaranların mövcud bacarıqları yoxlanılır, onlara çatışmayan cəhətləri üçün fərdi öyrənmə planları təklif olunur və rəqəmsal olaraq təsdiqlənmiş sertifikatlar birbaşa işəgötürənlərə ötürülür.
5. Kanada: "Mikrokreditlər" (Micro-credentials)
Kanada universitet və kollecləri 4 illik uzun təhsil proqramları əvəzinə tam fərqli bir yanaşma tətbiq edir. Sənayenin ehtiyaclarına uyğun olaraq "mikro-kreditləşmə" (qısa və hədəfli təlimlər) sistemi inkişaf etdirilib. Məsələn, bir mühəndis tam yeni bir proqram təminatını öyrənmək üçün yenidən universitetə qayıtmır; cəmi bir neçə həftəlik rəsmi mikro-kurs keçərək rəqəmsal sertifikat alır və bu sertifikat əmək bazarında dərhal tanınır.
