Elmdə dürüstlük istedaddan daha vacibdir – Nobel mükafatı laureatı

“Elm təkcə çox məqalə dərc etmək və ya yüksək impakt faktorlu jurnallarda çap olunmaq demək deyil”. Bu barədə Nobel mükafatı laureatı Ömər Yaqi Çin mətbuatına verdiyi müsahibədə bildirib.

“Azərbaycan müəllimi” xəbər verir ki, müsahibəsində Nobel laureatı fundamental elmin dəyərini diqqətə çatdırıb. Onun fikrincə, “Fundamental elm dərhal tətbiq üçün aparılmır. Məqsəd təbiətin necə işlədiyini anlamaqdır. Böyük texnologiyalar çox vaxt əvvəlcə "praktik faydası yoxdur" görünən fundamental  əşflərdən yaranır”.

O, bu mövzuda danışarkən bir neçə əsas prinsipi vurğulayıb: 
Elmi dürüstlük və rigor (ciddilik). Nəticələr yalnız güclü eksperimental sübutlara əsaslanmalıdır. Alim əvvəlcə öz fərziyyəsinə şübhə ilə yanaşmalıdır.

Optimizm və şübhənin balansı. Onun sözləri ilə desək, yaxşı alim həm "Niyə olmasın?" deyəcək qədər cəsarətli, həm də "Bunun həqiqətən doğru olduğuna necə əmin ola bilərik?" deyəcək qədər tənqidi olmalıdır.

Tələbələrin əməyinə hörmət. Əgər tələbənin işi elmi baxımdan düzgündürsə, onun nəticələri "çox səs-küylü" olmasa belə dərc edilməlidir. Elmdə məqsəd yalnız məşhur nəticələr deyil, etibarlı bilik yaratmaqdır.

Alim 2025-ci ildə Nobel mükafatına layiq görülmüş kəşfini (Metal-Organic Frameworks) nümunə göstərərək bildirib ki, əvvəlcə məqsəd yeni kimyanı anlamaq idi. Sonralar həmin materiallar havadan su toplamaq, karbon qazını tutmaq, qazların saxlanması kimi tətbiqlərə çevrilib. Onun fikirincə, tətbiqlər çox vaxt fundamental biliklərin gözlənilməz nəticəsi olur.  

Ö.Yaqi öz həyat təcrübəsindən çıxış edərək təhsilin rolunu vurğulayır və əsas mesajlarını diqqətə çatdırır:
Təhsil yoxsulluq və məhdud imkanlardan çıxış yoludur. Qaçqın ailəsində böyüməsinə baxmayaraq, valideynləri təhsili hər şeydən üstün tutublar.

Yaxşı müəllim yalnız bilik vermir, düşünmə tərzini formalaşdırır.

Doktorluq rəhbəri ona elmi dəqiqliyi və nəticələri ciddi şəkildə yoxlamağı öyrədib. Digər mentorları isə risk almağı və yaradıcı olmağı təşviq ediblər.

Müxtəlif müəllimlərdən fərqli dərslər almaq normaldır.

Alimə görə, vacib olan onların ən yaxşı xüsusiyyətlərini birləşdirərək öz elmi düşüncə tərzini formalaşdırmaqdır. Universitetlərin əsas missiyası yalnız peşə hazırlamaq deyil, maraq hissini qorumaq və yeni bilik yarada bilən insanlar yetişdirməkdir.

Alimin elm fəlsəfəsinə görə: 
Yaxşı elm = dürüstlük + ciddi metodologiya + yaradıcı düşüncədir.
Fundamental tədqiqat = gələcəyin texnologiyalarının təməlidir.

Yaxşı təhsil insanın düşüncə tərzini və xarakterini formalaşdıran ən güclü vasitədir, elmi nailiyyətlərin əsasında da məhz bu dayanır. 

Yaxşı elm nədir?
Ö.Yaqi  "yaxşı elm" anlayışını məqalələrin sayı və ya yüksək impakt faktoru ilə əlaqələndirmir. Onun fikrincə, yaxşı elmin əsas xüsusiyyətləri bunlardır:

Dürüstlük. Ən vacib prinsip həqiqətə sadiqlikdir. Əgər nəticə fərziyyəni təsdiq etmirsə, alim onu dəyişdirməməli və gizlətməməlidir. Elmin məqsədi haqlı çıxmaq deyil. Elmin məqsədi həqiqəti tapmaqdır.

Keyfiyyət. Yaxşı tədqiqat eksperimental sübutlara əsaslanır; təkrar oluna və  başqaları tərəfindən yoxlanıla bilir. Ö.Yaqi hesab edir ki, möhkəm nəticələr sensasiyalı nəticələrdən daha qiymətlidir.

Maraq. Elm "bunu necə edə bilərəm?" sualından əvvəl "Niyə belə olur?" sualı ilə başlayır. Bu maraq fundamental tədqiqatın əsas hərəkətverici qüvvəsidir.

Risk almaq. Ən böyük elmi nailiyyətlər təhlükəsiz mövzulardan deyil, çətin və əvvəllər həll edilməmiş problemlərdən yaranır.

Fundamental elm niyə vacibdir?

Ö.Yaqi müsahibəsində qeyd edir ki, fundamental elm gələcəyin texnologiyalarının toxumudur. Əgər yalnız bugünkü problemləri həll etməyə çalışsaq, 20-30 ildən sonra böyük yeniliklər meydana çıxmaz. Tarixi nümunələrə istinad edən alim qeyd edir ki, bir çox mühüm texnologiyalar əvvəlcə "praktik əhəmiyyəti olmayan" araşdırmalar idi. Məsələn: kvant mexanikası, lazer yarımkeçiricilər, DNT-nin quruluşunun öyrənilməsi.

Məhz bu tədqiqatların nəticəsində kompüterlər, internet, mobil telefonlar, MRT cihazları, GPS yaranıb.  Öz elmi təcrübəsinə istinad edən alim bildirib ki, MOF materiallarını hazırlayarkən məqsədi yeni kimyanı anlamaq idi. O vaxt heç kim bu materialların atmosferdən su toplayacağını, karbon qazını tutacağını, hidrogen saxlayacağını proqnozlaşdırmırdı. Bu tətbiqlər sonradan meydana çıxdı. Buradan çıxan dərs isə budur: Əvvəl bilik yaranır, sonra texnologiya.

Böyük ideyalar necə yaranır?

Ö.Yaqi hesab edir ki, yeni ideya müxtəlif sahələrin birləşməsindən yaranır. Kimya, fizika, materialşünaslıq, riyaziyyat, mühəndislik bir-birindən ayrılmamalıdır. Müasir elm multidissiplinar xarakter daşıyır.

Uğursuzluğun rolu. Alim uğursuzluğu elmi prosesin normal hissəsi hesab edir. Əksər eksperimentlər ilk cəhddə uğurlu olmur. Ancaq hər uğursuz eksperiment alimə yeni məlumat verir. Buna görə də uğursuzluq vaxt itkisi deyil, öyrənmə prosesidir.
Tələbələrlə işləmək. Ö. Yaqi hesab edir ki, alim yalnız məqalə yazmır. O, həm də insan yetişdirir. Laboratoriyada əsas məqsəd yeni alimlər formalaşdırmaqdır.

Tələbəyə münasibət.  Onun fikrincə, yaxşı rəhbər tələbənin marağını öldürməməlidir; sərbəst düşünməsinə imkan verməlidir; səhv etməsinə şərait yaratmalıdır.Çünki yaradıcı ideyalar yalnız sərbəst mühitdə yaranır.

Təhsil haqqında. Öz şəxsi həyatından danışan alim qeyd edir ki, ailəsi maddi cəhətdən zəif olsa da, təhsili hər şeydən üstün tuturdu. Onun fikrincə, təhsil insanın həyat trayektoriyasını dəyişə bilər. Müəllimin rolundan danışan alim yaxşı müəllimi məlumat ötürən insan kimi yox, düşünməyi öyrədən insan kimi qiymətləndirir. Ən yaxşı müəllim tələbəyə hazır cavab vermir. Ona düzgün suallar verməyi öyrədir.

O öz müəllimlərindən fərqli xüsusiyyətlər öyrəndiyini deyir. Birindən dəqiqlik, digərindən cəsarət, başqasından isə yaradıcılıq. Nəticədə insan öz elmi üslubunu formalaşdırır.

Elmdə xarakter. Yaqi elmi yalnız bilik deyil, xarakter məsələsi hesab edir. Onun fikrincə, alim 5 əsas xüsusiyyətə malik olmalıdır: dürüst, təvazökar, səbirli, tənqidi düşünən, əməksevər. Bu xüsusiyyətlər istedaddan daha vacib ola bilər.

Nobel laureatı gənc tədqiqatçılara öz tövsiyələrini də çatdırıb:    
1. Böyük suallar seçin. Kiçik problemlər də vacibdir, amma böyük kəşflər böyük suallardan başlayır.
2. Marağınızı qoruyun. Elm məcburiyyət deyil, maraq üzərində qurulmalıdır.
3. Riskdən qorxmayın. Ən maraqlı nəticələr ən çətin problemlərdə gizlənir.
4. Tələsməyin. Keyfiyyət sürətdən vacibdir.
5. Səhvlərdən öyrənin. Hər uğursuz eksperiment gələcək uğurun bir hissəsidir.
6. Fərqli sahələri öyrənin. Müasir problemlər yalnız bir elm sahəsi ilə həll olunmur.
Alimə görə, elm qısamüddətli nəticə əldə etmək üçün deyil, təbiəti daha dərindən anlamaq üçündür. Məhz bu anlayış gələcəyin ən böyük texnologiyalarına və cəmiyyət üçün faydalı yeniliklərə yol açır.
Bu fikirlər təkcə elm adamları üçün deyil, müəllimlər, tələbələr və innovasiya ilə məşğul olan hər kəs üçün dəyərli istiqamətverici prinsiplərdir.

Ömər Yaqinin çıxışından əsas fikirlər: 
1. "Yaxşı elm" nəticədən əvvəlki prosesdir. Yaqinin ən mühüm mesajlarından biri budur ki, elmin keyfiyyəti əldə olunan nəticədən çox, həmin nəticəyə necə gəlinməsi ilə ölçülür. Bu fikir müasir elmdə geniş qəbul olunan prinsiplərlə üst-üstə düşür:
-təkrar oluna bilən nəticələr (reproducibility),
-açıq elmi metodologiya (open science),
-tənqidi qiymətləndirmə (peer review),
-etik davranış.
Bu o deməkdir ki, alim yalnız "uğurlu nəticə" əldə etməyə deyil, etibarlı bilik yaratmağa çalışmalıdır.

2. Ən böyük kəşflər əvvəlcədən planlaşdırılmır
Ö.Yaqi qeyd edir ki, MOF-lər üzərində işləyərkən məqsədi su toplamaq və ya karbon qazını tutmaq deyildi. O, sadəcə yeni material sinfi yaratmağa çalışırdı. Bu, elmdə serendipity (gözlənilməz kəşf) anlayışını xatırladır. Tarixdə buna çox nümunə var: penisillinin kəşfi; rentgen şüaları; teflon; mikrodalğalı soba; CRISPR texnologiyası.
O hesab edir ki, əgər yalnız "sabah bazara çıxacaq məhsul" haqqında düşünülərsə, gələcəyin böyük kəşfləri üçün zəmin zəifləyə bilər.

3. Fundamental elm iqtisadiyyatın gizli mühərrikidir
İlk baxışda fundamental elm xərc kimi görünə bilər. Əslində isə o, yeni sənaye sahələrinin, yeni texnologiyaların, yeni şirkətlərin, yeni iqtisadiyyatın əsasını qoyur. Məsələn, 1930-cu illərdə kvant mexanikası nəzəri fizika hesab olunurdu. Bu gün isə onun nəticələri: kompüterlərdə, smartfonlarda, lazerlərdə, internet rabitəsində, tibbi diaqnostikada istifadə olunur. Yaqi qeyd edir ki, bugünkü fundamental tədqiqat sabahın iqtisadiyyatıdır.

4. Universitetlərin missiyası
Ö.Yaqi universiteti yalnız diplom verən müəssisə hesab etmir. Onun fikrincə universitet yeni bilik yaradır; tənqidi düşüncə formalaşdırır; gələcəyin alimlərini yetişdirir; cəmiyyət üçün yeni ideyalar istehsal edir. 
Onun fikirincə, universitet yalnız əmək bazarı üçün kadr hazırlamamalıdır. O, həm də cəmiyyətin intellektual inkişaf mərkəzi olmalıdır.

5. Müəllim və mentor arasındakı fərq
Ö.Yaqi müəllimlə mentoru fərqləndirir. Onun fikrincə, müəllim bilik öyrədir, mövzunu izah edir. Mentor isə insan yetişdirir; düşünməyi öyrədir; xarakter formalaşdırır; elmi mədəniyyət ötürür. Bu, xüsusilə doktorantura səviyyəsində çox vacibdir.

6. Risk almayan elm böyük yenilik yarada bilməz. 
Əgər bütün layihələr yalnız uğur ehtimalı yüksək olan mövzulara yönəlsə, inqilabi yeniliklərin sayı azalacaq. Ö.Yaqi hesab edir ki, elm müəyyən qədər risk tələb edir. Çünki yeni ideya əvvəlcə həmişə qəribə görünür. Tarixdə bir çox tədqiqatlar, kəşflər əvvəlcə Nobel mükafatı üçün qəbul edilməyib. 

7. Səhv etmək elmin ayrılmaz hissəsidir
Laboratoriyada uğursuz eksperiment uğursuz alim demək deyil. Əksinə, uğursuz eksperiment yeni məlumatdır. Bu yanaşma tələbələr üçün xüsusilə vacibdir. Çünki gənc tədqiqatçılar çox vaxt ilk uğursuzluqdan sonra ruhdan düşürlər.

Ö. Yaqinin çıxşından maraqlı  fikirlər (məzmun üzrə)
-Elm həqiqəti tapmaq üçündür, haqlı çıxmaq üçün deyil.
-Böyük ideyalar maraqdan başlayır.
-Ən yaxşı alimlər çox sual verənlərdir.
-Tələbələr laboratoriyanın gələcəyidir.
-Fundamental elm gələcəyin texnologiyalarını yaradır.
-Elmdə dürüstlük istedaddan daha vacibdir.
-Uğursuz eksperiment də nəticədir.
-Müəllim bilik verir, mentor isə düşüncə formalaşdırır.

Beləliklə Ö.Yaqi çıxışında əslində elm mədəniyyətdən bəhs edir. O göstərir ki, elmi tərəqqinin əsasında bahalı avadanlıqdan əvvəl insan amili dayanır: maraq, dürüstlük, səbir, risk almaq cəsarəti və yaxşı mentorluq.

Alimin qənaəti belədir ki, “elm yalnız bugünkü problemləri həll etmək üçün deyil, hələ verilməmiş sualların cavabını axtarmaq üçündür. Əgər cəmiyyət fundamental biliyə sərmayə qoyursa, onun bəhrəsini bəzən onilliklər sonra görür, lakin bu bəhrə çox vaxt iqtisadi və texnoloji baxımdan böyük olur. Elm cavabları əzbərləmək deyil, düzgün suallar vermək mədəniyyətidir".

Ö.Yaqi elmi peşədən çox düşüncə tərzi kimi təqdim edir. Onun fikrincə, maraq bilikdən əvvəl gəlir; dürüstlük istedaddan vacibdir; fundamental tədqiqat gələcəyin texnologiyalarını mümkün edir; müəllimin ən böyük işi tələbəyə düşünməyi öyrətməkdir.

Qeyd edək ki, Ömər Munis Yaqi (Omar Yaghi) Fələstin əsilli ABŞ kimyaçısıdır.  1965-ci ildə İordaniyanın Amman şəhərində fələstinli qaçqın ailəsində anadan olub. 15 yaşında ABŞ-yə köçüb. Kaliforniya Universitetinin (Berkli) professorudur. Metal-üzvi karkasların (MOF) inkişaf etdirilməsi sahəsində qabaqcıl tədqiqatlar aparıb. Səhra havasından su toplamaq, karbon qazını udmaq və qazları saxlamaq üçün yeni molekulyar strukturlar kəşf edib. O, 2025-ci ildə kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb.

Hazırda Ömər Yaqi ABŞ-nin Kaliforniya Universitetinin Berli kampusundakı (UC Berkeley) vəzifəsindən ayrılaraq Çinin Tsinxua Universitetində yeni yaradılan Süni İntellekt İnstitutuna rəhbərlik edir.