Məktəblərdə dərslər niyə 45 dəqiqə olur?

Azərbaycanda məktəblərdə bir dərs saatı 45 dəqiqə davam edir. Bu model uzun illərdir ki, tətbiq olunur və əksər şagirdlər üçün adi görünür. Lakin dünyanın müxtəlif ölkələrində dərsin müddəti eyni deyil. Bəzi məktəblərdə 40 dəqiqəlik, bəzilərində 50 dəqiqəlik, digərlərində isə 80-90 dəqiqəlik dərslər keçirilir. Maraqlıdır ki, yüksək nəticələri ilə tanınan təhsil sistemləri də bu məsələdə vahid yanaşma tətbiq etmir.

45 dəqiqə qaydası haradan gəlib?

45 dəqiqəlik dərs modeli XX əsrdə, xüsusilə Avropada və daha sonra keçmiş SSRİ məkanında geniş yayılıb. Bu müddət şagirdlərin diqqətini uzun müddət saxlaya bilməməsi, eyni zamanda müəllimə mövzunu izah etmək üçün kifayət qədər vaxt verməsi prinsipi əsasında formalaşıb. Bu gün isə bir çox ölkə konkret dərs müddətindən daha çox, şagirdin gün ərzində neçə saat səmərəli öyrəndiyinə diqqət yetirir.

Finlandiyada dərs qədər fasilə də vacibdir

Finlandiyada ibtidai məktəblərdə ən geniş yayılmış model 45 dəqiqəlik dərs və onun ardınca təxminən 15 dəqiqəlik fasilədir. Bu fasilələrdə uşaqların açıq havaya çıxması təşviq olunur. Hətta qış aylarında belə şagirdlər həyətə çıxırlar. Finlandiyalı mütəxəssislər hesab edirlər ki, qısa, lakin müntəzəm fasilələr diqqətin bərpasına, fiziki aktivliyin artmasına və dərsdə məhsuldarlığın yüksəlməsinə kömək edir.

Almaniyada "ikiqat dərs" modeli tətbiq olunur

Almaniyada maraqlı yanaşmalardan biri "Doppelstunde", yəni "ikiqat dərs" sistemidir. Bir çox orta məktəbdə iki 45 dəqiqəlik dərs birləşdirilərək 90 dəqiqəlik blok şəklində keçirilir. Bu xüsusilə fizika, kimya, biologiya, informatika, incəsənət və laboratoriya məşğələləri üçün əlverişli hesab edilir. Müəllim mövzunu yarımçıq saxlamır, şagirdlər isə daha çox praktik fəaliyyət göstərə bilirlər.

ABŞ-də vahid dərs müddəti yoxdur. Məktəb dairələri və məktəblər öz cədvəllərini hazırlayırlar. Son illərdə bir çox liseydə "block schedule" adlanan sistem geniş yayılıb. Bu modeldə dərslər 80-90 dəqiqə davam edir, lakin şagird gündə 7-8 deyil, cəmi 3-4 fənn keçir.

ABŞ-də aparılan araşdırmalar göstərir ki, bu sistem layihə işi, laboratoriya və müzakirələr üçün daha çox imkan yaradır. Bununla yanaşı, müəllim dərsi yalnız mühazirə formasında apararsa, uzun dərs şagirdlərin diqqətinin azalmasına da səbəb ola bilər.

Yaponiyada yaş artdıqca dərs də uzanır

Yaponiyada ibtidai siniflərdə dərslər, əsasən, 45 dəqiqə, aşağı və yuxarı orta məktəbdə isə 50 dəqiqə davam edir. Bu model uşaqların yaş xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq qurulub. Dərslər arasında qısa fasilələr, günün sonunda isə dərsdənkənar fəaliyyətlər geniş yer tutur.

Böyük Britaniyada dövlət məktəblər üçün illik tədris vaxtını müəyyən etsə də, bir dərsin neçə dəqiqə davam edəcəyini mərkəzləşdirilmiş qaydada tənzimləmir. Buna görə müxtəlif məktəblərdə 40, 50 və ya 60 dəqiqəlik dərslərə rast gəlmək mümkündür. Son illərdə bəzi məktəblər uzun blok dərslərinə keçsə də, digərləri ənənəvi modeli saxlayır.

Yeni Zelandiya və Avstraliyada məktəb özü qərar verir

Bu ölkələrdə də dərs müddəti məktəbin tədris planından asılı olaraq dəyişir. Xüsusilə layihə əsaslı öyrənməni tətbiq edən məktəblər 60-90 dəqiqəlik dərs bloklarından istifadə edirlər.

Bəs ən yaxşı model hansıdır?

OECD və digər beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, şagird nailiyyətləri ilə dərsin müddəti arasında birbaşa əlaqə yoxdur. Mütəxəssislərin fikrincə, daha vacib olan amillər dərsin necə planlaşdırılması, müəllimin istifadə etdiyi tədris metodları, şagirdin fəal iştirak etməsi, dərslər arasında kifayət qədər fasilənin olması və gün ərzində keçilən fənlərin sayıdır. Şagirdin öyrənməyə ayırdığı vaxtla akademik nailiyyətləri arasında sadə və birbaşa əlaqə yoxdur. Ən vacib amil ayrılan vaxtın necə istifadə edilməsidir.

OECD-nin PISA 2022-nin nəticələri ilə bağlı hesabatında qeyd olunur ki, yüksək nəticə göstərən təhsil sistemlərində şagirdlər mütləq daha çox saat dərsdə olmurlar. Riyaziyyatda ən yaxşı nəticələr daha çox həftədə təxminən 24–27 saat müntəzəm dərs keçən sistemlərdə müşahidə olunub; bundan xeyli az və ya xeyli çox dərs saatı olan sistemlərdə nəticələr adətən aşağı olur.

Başqa sözlə, yaxşı təşkil olunmuş 45 dəqiqəlik dərs səmərəsiz keçən 90 dəqiqəlik məşğələdən daha faydalı ola bilər.

Son illərdə bəzi məktəblər təkcə dərsin müddətini deyil, zəng sistemini də dəyişirlər. Xüsusilə Skandinaviya ölkələrində və bəzi ABŞ məktəblərində ənənəvi yüksək səsli zəng əvəzinə yumşaq musiqi, elektron bildiriş və ya rəqəmsal vaxt göstəricilərindən istifadə olunur. Məqsəd şagirdlərdə stresi azaltmaq və daha sakit məktəb mühiti yaratmaqdır. Lakin bu yanaşma bütün ölkələr üzrə standart deyil, ayrı-ayrı məktəblərin seçimidir.