Ortaq irsdən ortaq gələcəyə: Azərbaycan–Özbəkistan təhsil əməkdaşlığının yeni regional üfüqləri

19 Oktyabr, 2026 - 12:17

Azərbaycan və Özbəkistan xalqlarını birləşdirən bağlar əsrlər boyu sözün, düşüncənin və mənəvi dəyərlərin qarşılıqlı təsiri ilə möhkəmlənib. Nizami Gəncəvi, Əlişir Nəvai və Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığı bu geniş mədəni coğrafiyada insanı, biliyi və mənəvi kamilliyi ucaldan ortaq düşüncə mühiti formalaşdırıb. Ədəbi təsirlər, tərcümələr və maarifçilik əlaqələri xalqlarımızın bir-birini tanımasına, mənəvi təcrübələrinin zənginləşməsinə xidmət edib. Azərbaycanda yetişərək Özbəkistanın ədəbi və elmi həyatına töhfələr vermiş Maqsud Şeyxzadə ilə Özbəkistan torpağından Azərbaycana gəlmiş, həyatını dilçiliyə və türkoloji araşdırmalara bağlamış Xalid Səid Xocayev bu qarşılıqlı zənginləşmənin parlaq nümunələridir. Onların ömür və yaradıcılıq yolları göstərir ki, xalqlar arasında yaxınlıq bilik, yaradıcılıq və maarifçilik fəaliyyəti ilə davam etdirildikdə nəsillərdən-nəsillərə ötürülən mənəvi sərvətə çevrilir.

Bu gün həmin irs Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin inkişafına güclü mənəvi dayaq verir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin və Özbəkistan Respublikasının Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin qarşılıqlı etimada, dostluğa və qardaşlığa əsaslanan siyasi iradəsi ölkələrimiz arasında əməkdaşlığın genişlənməsi üçün əlverişli şərait yaradır. Təhsil və elm müəssisələrinin vəzifəsi bu imkanları davamlı akademik tərəfdaşlığa, yeni biliklərin yaradılmasına və gənc nəslin inkişafına yönəltməkdir. Dövlətlərarası münasibətlərin cəmiyyət həyatında dərinləşməsi müəllimin, alimin və tələbənin həmin əməkdaşlıqda fəal iştirakı ilə daha dolğun məzmun qazanır.

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Quba filialının nümayəndə heyəti olaraq Özbəkistana növbəti səfərimizə də məhz bu məsuliyyətlə yanaşırdıq. Filialın tədris və elmi işlər üzrə direktor müavini, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru Pərvanə Rzayeva və Ümumi fənlər və təbiət elmləri kafedrasının müdiri, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru Lətifə Cəlilovanın daxil olduğu nümayəndə heyətimizin proqramı elmi konfransı, akademik seminarı, təhsil müəssisələrində görüşləri və mədəni tədbirləri əhatə edirdi. Bu müxtəlif fəaliyyətləri birləşdirən əsas məqsəd ortaq tarixi-mədəni yaxınlığımızın konkret elmi-pedaqoji nəticələrə çevrilməsi idi.
ADPU-nun beynəlxalq əlaqələrində türk dünyası ölkələrinin ali təhsil müəssisələri, xüsusilə Özbəkistanın universitetləri və pedaqoji inkişaf mərkəzləri ilə əməkdaşlığa xüsusi önəm verilir. Quba filialı universitetin bu istiqamətdəki prioritetlərini əsas götürərək beynəlxalq əlaqələrini birgə təlimlər, elmi müzakirələr və qarşılıqlı təcrübə mübadiləsi əsasında inkişaf etdirir. Regionda fəaliyyət göstərən ali təhsil müəssisəsi üçün belə tərəfdaşlıq yerli təhsil ehtiyaclarına daha geniş təcrübə ilə cavab vermək, müəllim hazırlığını zənginləşdirmək və elmi potensialı gücləndirmək imkanıdır.

Səfərimizin mühüm elmi mərhələsi 12–15 oktyabr 2026-cı il tarixlərində Qarşı şəhərində yerləşən Asiya Texnologiyalar Universitetində keçirilən beynəlxalq elmi-praktik konfrans oldu. ADPU-nun Quba filialının tərəfdaş qurum kimi təmsil olunduğu tədbirdə Azərbaycan–Özbəkistan elmi-mədəni əlaqələri ilə yanaşı, təhsil sistemində transformasiya, modernləşmə, idarəetmə, infrastruktur və innovasiya məsələləri müzakirə edildi. Konfransın elmi-mədəni əlaqələrə həsr olunan istiqaməti Asiya Texnologiyalar Universiteti ilə AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu və ADPU-nun Quba filialı arasında əməkdaşlıq memorandumu əsasında təşkil olunmuşdu.

Tarixi irs və ədəbi münasibətlərlə müasir təhsil problemlərinin eyni elmi müzakirə məkanında birləşdirilməsi tədbirin diqqətəlayiq cəhəti idi. Mədəni irsin öyrənilməsi təhsilin dəyər əsaslarını möhkəmləndirir, müasir pedaqoji yanaşmalar isə həmin irsin yeni nəsillərə daha anlaşıqlı və yaradıcı şəkildə çatdırılmasına kömək edir. Konfransda məktəbəqədər və ibtidai təhsilin rəqəmsallaşdırılması, pedaqoji təhsildə innovasiyalar, keyfiyyətin idarə olunması və fənlərarası inteqrasiya barədə müzakirələr bu əlaqənin praktik tərəflərini üzə çıxardı.

13 oktyabr 2026-cı il tarixində keçirilən konfransda təqdim etdiyim “Azərbaycan ilə Özbəkistan arasında təhsil, elm və mədəniyyət əlaqələrinin institusional inkişafı” mövzusundakı məruzənin əsas sualı belə idi: xalqlarımızın tarixi-mədəni yaxınlığını hansı mexanizmlərlə davamlı akademik tərəfdaşlığa çevirə bilərik? Sənəd təhlili, müqayisəli-institusional yanaşma və tematik məzmun təhlili əsasında hazırlanan araşdırmada əməkdaşlığın həm mənəvi təməlləri, həm də idarəetmə və qiymətləndirmə məsələləri nəzərdən keçirilirdi.

Bu məsələdə mühüm məqam əməkdaşlığın konkret məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsidir. Memorandum və niyyət protokolları tərəfdaşlığa başlanğıc verir. Onların davamı olaraq məsul şəxslərin, mövcud resursların, icra müddətlərinin və gözlənilən nəticələrin aydınlaşdırılması lazımdır. Belə yanaşma elmi-pedaqoji əlaqələrin ayrı-ayrı görüşlərdən sonra da davam etməsinə, iştirakçıların birgə iş ətrafında təşkilatlanmasına şərait yaradır.

Məruzədə Nizami–Nəvai–Füzuli irsinin müqayisəli öyrənilməsi, Maqsud Şeyxzadə və Xalid Səid Xocayevin fəaliyyətinin ortaq tədqiqat mövzusuna çevrilməsi istiqamətində təkliflər irəli sürüldü. İkidilli mətn toplularının, terminoloji bazaların, rəqəmsal kataloqların və tədris materiallarının hazırlanması bu sahədə mümkün əməkdaşlıq formalarındandır. Belə resurslar klassik irsin elmi öyrənilməsinə və dərs prosesində istifadəsinə eyni vaxtda xidmət edə bilər. Tələbə ortaq mədəniyyət haqqında ümumi təsəvvürlə kifayətlənməyərək mətnləri müqayisə etmək, anlayışların inkişafını izləmək və müstəqil nəticə çıxarmaq imkanı qazanar.

Müəllim hazırlığı və davamlı peşəkar inkişaf da məruzənin əsas istiqamətləri sırasında idi. Rəqəmsal və yaşıl pedaqogika, inklüziv təhsil, qiymətləndirmə savadlılığı və nəzəri biliklərin məktəb təcrübəsi ilə əlaqələndirilməsi üzrə birgə proqramların hazırlanması təklif olundu. Mentorluq, dərs müşahidəsi, peşəkar portfolio və müəllimin öz tədris təcrübəsini sistemli araşdırması kimi fəaliyyətlər bu proqramlara praktik məzmun verə bilər.

Burada akademik mübadilənin nəticələrinin necə qiymətləndirilməsi ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Mübadilədə iştirak edən müəllimin hazırladığı metodik material, keçirdiyi açıq dərs, kollektivinə ötürdüyü təcrübə və sonrakı birgə fəaliyyəti proqramın real faydasını göstərir. Tələbə mübadiləsində əvvəlcədən razılaşdırılmış təhsil planı və qazanılan kreditlərin tanınması, doktorantların əməkdaşlığında isə ortaq elmi rəhbərlik imkanları mühüm şərtlərdir. Virtual mübadilə və hibrid proqramlar da daha çox iştirakçının bu imkanlardan yararlanmasına kömək edə bilər.

Bu düşüncələrin davamı olaraq Quba–Fərqanə–Qarşı–Daşkənd xətti üzrə elmi-pedaqoji əməkdaşlıq şəbəkəsinin inkişafı yanaşması təqdim edildi. Quba–Fərqanə və Quba–Daşkənd əlaqələrinin müəllim hazırlığı və davamlı peşəkar inkişaf, Quba–Qarşı tərəfdaşlığının isə elm, rəqəmsal texnologiyalar və mədəni irsin tədrisə tətbiqi istiqamətlərində genişləndirilməsi nəzərdə tutulurdu. Bu, tərəfdaşların imkanlarını bir-birini tamamlayan fəaliyyətlər ətrafında birləşdirməyə yönəlmiş təklifdir.

2027–2029-cu illər üçün irəli sürdüyümüz mərhələli yanaşma da həmin məqsədə xidmət edir: əvvəlcə ehtiyacların və resursların müəyyənləşdirilməsi, daha sonra pilot modulların hazırlanması, akademik mübadilə və ortaq nəşr fəaliyyətinin təşkili, hər mərhələnin sonunda isə nəticələrin qiymətləndirilməsi. “Müqayisəli müəllim hazırlığı, rəqəmsal və yaşıl pedaqogika”, eləcə də ədəbiyyatda “Nizami–Nəvai–Füzuli irsinin tədrisi” belə pilot modullar üçün təklif olunan mövzulardır. Onların həyata keçirilməsi tərəfdaşlarla sonrakı razılaşdırma və birgə planlaşdırma tələb edir.

Konfransda nümayəndə heyətimizin üzvləri Pərvanə Rzayeva və Lətifə Cəlilova da tədqiqat istiqamətlərinə uyğun məruzələrlə çıxış etdilər. Onların müxtəlif elmi-pedaqoji sahələri təmsil etməsi müzakirələrin əhatəsini genişləndirdi, həmkarlarla əməkdaşlığın mümkün istiqamətlərini daha yaxından öyrənməyə imkan verdi.

Elmi əməkdaşlığın gündəlik tədqiqat fəaliyyətində necə davam edə biləcəyini Asiya Texnologiyalar Universitetində təqdim etdiyim akademik seminarda ayrıca müzakirə etdik. Professor-müəllim heyəti və magistrantlar üçün təşkil olunan “Elmi-tədqiqat işlərinin aparılması və elmi məqalənin yazılma metodologiyası (materialşünaslıq elmi istiqaməti üzrə)” mövzusundakı dərsdə elmi problemin müəyyənləşdirilməsi, tədqiqatın planlaşdırılması və nəticələrin əsaslandırılmış təqdimatı üzərində dayandıq.
Seminarın əsas fikri elmi məqalənin dəyərinin konkret tədqiqat sualına verdiyi əsaslandırılmış cavabla bağlı olması idi. Materialşünaslıq nümunələri üzərində alınma şəraiti, quruluş və xassələr arasındakı əlaqələri izah etdik. Ölçmə üsulunun elmi suala uyğun seçilməsi, təkrar ölçmələrlə müstəqil nümunələrin fərqləndirilməsi, qeyri-müəyyənliklərin nəzərə alınması və alternativ izahların qiymətləndirilməsi tədqiqatın etibarlılığını təmin edən mühüm məsələlər kimi təqdim olundu.

Bu müzakirənin əhəmiyyəti materialşünaslıq çərçivəsindən daha geniş idi. Elmi nəticənin təkrarlana bilməsi, xam məlumatların qorunması, analiz prosedurlarının şəffaf təsviri və tədqiqatın məhdudiyyətlərinin açıqlanması müxtəlif elm sahələri üçün ortaq tələblərdir. Akademik yazıda müşahidə ilə izahın, fərziyyə ilə sübutun sərhədlərini qorumaq gənc tədqiqatçının elmi düşüncə mədəniyyətini formalaşdırır. Sual-cavab şəraitində keçən seminar universitetlərarası əməkdaşlığın bilik və metod paylaşımı vasitəsilə dərhal praktik məzmun qazana bildiyini göstərdi.

Qarşı şəhərindəki proqramın mənəvi baxımdan yaddaqalan hadisələrindən biri Asiya Texnologiyalar Universitetində Özbəkistan–Azərbaycan Dostluq Mərkəzinin açılışı oldu. Universitetin rektoru professor Laçın Rəhmanovla birlikdə rəmzi lenti kəsərkən belə məkanların gələcək fəaliyyəti haqqında düşünürdük. Dostluq mərkəzi tələbələrin ortaq irsi öyrəndiyi, alimlərin görüşdüyü, tərcümə və araşdırma təşəbbüslərinin yarandığı fəal ünsiyyət məkanı kimi böyük potensiala malikdir.

Azərbaycan və Özbəkistanın elm, ədəbiyyat və mədəniyyət nümayəndələrinin iştirak etdiyi açılış bu potensialın müxtəlif istiqamətlərini bir araya gətirdi. Quba filialında fəaliyyət göstərən Azərbaycan–Özbəkistan Türk Dünyası Tanıtım və Kültür Mərkəzinin təcrübəsi ilə Qarşıda yaradılmış yeni mərkəz arasında əlaqələrin inkişafı da gələcək birgə təşəbbüslər üçün imkan yaradır. Belə əməkdaşlığın davamlılığı mərkəzlərin fəaliyyətinin tələbələrin və müəllimlərin real iştirakı ilə zənginləşdirilməsindən asılıdır.

Konfrans çərçivəsində Qaşqadərya Vilayət Musiqili Dram Teatrında təşkil olunan mədəni proqram elmi müzakirələrin mənəvi davamı idi. Əlişir Nəvai, Əmir Teymur və cədid maarifçilərinin obrazlarının səhnədə canlandırılması, Azərbaycan və özbək musiqisinin bir proqramda təqdim olunması tarixi yaddaşla müasir ünsiyyət arasında təsirli əlaqə yaratdı. Xüsusilə maarifçilik ideyalarının səhnə dili ilə ifadəsi müəllim əməyinin mədəniyyət və ictimai tərəqqi ilə bağlılığını bir daha xatırlatdı.

Ortaq mədəni irsin yaratdığı mənəvi yaxınlıq növbəti görüşlərdə birgə tədqiqatların, müəllim hazırlığının və akademik mübadilənin müzakirəsi üçün qarşılıqlı etimadı daha da gücləndirdi. Bu təcrübə elmi əməkdaşlığın mədəni ünsiyyətlə zənginləşdikcə daha möhkəm insani bağlara söykəndiyini göstərdi. Daşkənddəki görüşlərə də həmin təəssüratlarla, ortaq dəyərlərimizi birgə təhsil təşəbbüslərində yaşatmaq düşüncəsi ilə yollandıq.

Oktyabrın 14-də Nizami Gəncəvi adına Özbəkistan Milli Pedaqogika Universitetində beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektor Dr. Dilnoza Holmurodova ilə görüşümüzdə birgə tədqiqatlar, konfrans və seminarlar, qrant layihələrində iştirak, professor-müəllim heyəti və tələbələr üçün mübadilə imkanları müzakirə olundu.

“Özbəkistan–Azərbaycan” Dostluq Cəmiyyətinin icraçı direktoru, universitetin professoru Erkin Nuriddinovun, həmçinin nümayəndə heyətimizin üzvlərinin iştirak etdiyi görüş qarşılıqlı maraqların müəyyənləşdirilməsi baxımından faydalı oldu. Azərbaycanın böyük mütəfəkkirinin adını daşıyan Pedaqoji Universitetdə müəllim hazırlığının gələcəyindən danışmaq ortaq irsimizin müasir məsuliyyətini də duyururdu. Nizaminin insanın mənəvi və əqli kamilliyinə verdiyi dəyər bu gün müəllim yetişdirən müəssisələrin qarşısında duran vəzifələrlə səsləşir.

Universitetlərarası əməkdaşlıqda mühüm istiqamətlərdən biri gələcək müəllimlərin müxtəlif pedaqoji təcrübələrlə tanışlığıdır. Tədris proqramlarının müqayisəsi, birgə seminarlar və tələbələrin ortaq tapşırıqlar üzərində işləməsi onların həm peşəkar, həm də mədəni ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirə bilər. Görüşdə nəzərdən keçirilən imkanların belə məqsədyönlü fəaliyyətlərlə davam etdirilməsi tərəfdaşlığın məzmununu zənginləşdirər.

Səfər çərçivəsində - 15 oktyabrda Nurafşan şəhərində yerləşən Daşkənd Vilayət Pedaqoji Məharət Mərkəzində keçirdiyimiz görüş isə artıq əsası qoyulmuş əməkdaşlığın praktik davamına yönəlmişdi. Mərkəzlə 2025-ci ilin noyabrında, ADPU-nun beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektorluğunun dəstəyi ilə imzaladığımız anlaşma memorandumu təlim, tədris, elmi fəaliyyət və kadr mübadiləsini əhatə edir. Bundan əvvəl Qubada özbəkistanlı pedaqoqlar üçün təşkil edilmiş inklüziv təhsil və STEAM təlimləri tərəfdaşlığın ilkin təcrübəsini formalaşdırmışdır.

Mərkəzin direktoru Dr. Timur Kalmuratovla və pedaqoji kollektivlə görüşdə həmin təcrübəni daha sistemli şəkildə davam etdirmək imkanlarını nəzərdən keçirdik. Yeni istifadəyə verilmiş binada yaradılan şəraitlə tanışlıq müəllimlərin peşəkar inkişafına göstərilən diqqəti əyani şəkildə görməyə imkan verdi. 1957-ci ildən fəaliyyət göstərən müəssisənin yeni binası ildə 12250 pedaqoqun ixtisasartırmasına şərait yaradır. Laboratoriyalar, STEAM otağı, videostudiya, kompüter otaqları və kitabxana nəzəri hazırlığın praktik fəaliyyətlə əlaqələndirilməsi üçün mühüm resurslardır.

Timur Kalmuratov Özbəkistanda təhsilə dövlət qayğısından, Prezident Şavkat Mirziyoyevin müəllim hazırlığına və davamlı peşəkar inkişafa verdiyi önəmdən danışdı. Quba filialı ilə birgə təlim-tədris layihələrinə maraqlarını ifadə edərək mövcud imkanların yaxın gələcəkdə həyata keçirilməsinin vacibliyini vurğuladı. ADPU-nun Quba filialı nümayəntə heyətinin də çıxış etdiyi görüşdə hər iki müəssisənin potensialı ətraflı müzakirə olundu.

Müzakirələrin konkret nəticəsi olaraq 2026-cı ilin sonunadək təlimlərin keçirilməsi məqsədilə müəllim mübadiləsinin həyata keçirilməsi planlaşdırıldı. Bu planın dəyəri ilkin müəllim hazırlığı ilə işləyən pedaqoqların davamlı inkişafını bir-birinə yaxınlaşdırmasındadır. Məktəb təcrübəsində ortaya çıxan suallar universitetdəki hazırlığın təkmilləşdirilməsinə, elmi-pedaqoji yeniliklər isə müəllimin gündəlik fəaliyyətinin zənginləşməsinə kömək edə bilər.

Görüşün sual-cavab hissəsi göstərdi ki, əməkdaşlığın məzmunu müəllimlərin real ehtiyacları əsasında formalaşdırılmalıdır. Hansı tədris çətinliyinin həlli nəzərdə tutulur? Təlimdən sonra iştirakçı nəyi tətbiq edə biləcək? Hazırlanmış materiallardan digər müəllimlər necə yararlanacaq? Bu suallar proqramların planlaşdırılmasını daha dəqiq, nəticələrinin qiymətləndirilməsini isə daha əsaslı edir.

Müasir dövrdə rəqəmsallaşma, süni intellekt vasitələrinin yayılması və məlumat bolluğu müəllimin peşəkar məsuliyyətini artırır. Mənbəni yoxlamaq, sübutu qiymətləndirmək, akademik dürüstlüyü qorumaq və texnologiyanı pedaqoji məqsədə uyğun seçmək müəllim hazırlığının mühüm məsələləridir. Azərbaycan və Özbəkistan təhsil müəssisələrinin birgə fəaliyyətində bu istiqamətlərə yer ayrılması əməkdaşlığı günün tələbləri ilə daha sıx bağlaya bilər.

Eyni zamanda, yeniliklərin tətbiqində yerli təhsil mühitinin xüsusiyyətlərini nəzərə almaq vacibdir. Bir müəssisədə uğurlu olan təcrübə digər mühitdə uyğunlaşdırma tələb edə bilər. Buna görə də birgə layihələrdə sınaq, müşahidə, iştirakçı rəyi və nəticələrin təhlili ardıcıl aparılmalıdır. Əməkdaşlığın keyfiyyətini tədbirlərin sayı ilə yanaşı, müəllimin fəaliyyətində yaranan dəyişiklik, tələbənin qazandığı bacarıq və hazırlanmış resursların istifadəsi göstərməlidir.

Quba filialının bu prosesdə xüsusi imkanı regional məktəblər və yerli təhsil mühiti ilə yaxın əlaqələridir. ADPU-nun akademik potensialı ilə filialın regional təcrübəsinin birləşdirilməsi beynəlxalq layihələrin sınaqdan keçirilməsinə və nəticələrinin daha geniş pedaqoji auditoriyaya çatdırılmasına şərait yaradır. Beləliklə, beynəlxalq əməkdaşlığın faydası səfər iştirakçılarından başlayaraq müəllim kollektivlərinə, tələbələrə və məktəblərə yayıla bilər.

Özbəkistana səfərimizdə elmi məruzə, elmi-tədqiqat işlərində metodologiya seminarı, dostluq mərkəzinin açılışı və pedaqoji görüşlər eyni məqsədin müxtəlif tərəflərini ifadə edirdi: ortaq dəyərlər üzərində qurulan münasibətlərə davamlı təhsil məzmunu vermək. Qarşıda səslənən ideyaların, Daşkənddə müzakirə edilən imkanların və Nurafşanda planlaşdırılan mübadilənin davamı konkret iş, qarşılıqlı məsuliyyət və nəticələrin ardıcıl qiymətləndirilməsini tələb edir.

Tarix xalqlarımıza zəngin yaxınlıq mirası bəxş edib. Bizim vəzifəmiz bu mirası yeni biliklərlə, birgə tədqiqatlarla və yetişdirdiyimiz müəllimlərin peşəkar uğurları ilə zənginləşdirməkdir. Azərbaycan–Özbəkistan dostluğunun təhsil sahəsində gələcəyi ortaq dərsdə, birgə hazırlanan elmi əsərdə, müəllimin qazandığı yeni bacarıqda və tələbənin qarşısında açılan imkanda yaşayacaq. Bu gələcəyin qurulmasına töhfə vermək həm akademik vəzifəmiz, həm də ortaq mənəvi irsimiz qarşısında məsuliyyətimizdir.