Peşə seçimi: gələcəyin qapısını hansı açarla açmalı?

İmtahanlar yaxınlaşdıqca abituriyentlərin və valideynlərin ən çox düşündüyü məsələlərdən biri peşə seçimidir. Hər kəs haqlı olaraq soruşur: hansı ixtisası seçmək daha doğrudur, hansı sahədə iş imkanları daha geniş olacaq, süni intellekt dövründə hansı peşələr daha dayanıqlı qalacaq?

Bu sualların cavabı əvvəlki illərdə olduğu qədər sadə deyil. Çünki əmək bazarı sürətlə dəyişir. Süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar, avtomatlaşdırma və yeni iqtisadi reallıqlar bir çox peşənin məzmununu yenidən müəyyənləşdirir. Artıq yalnız “prestijli ixtisas” seçmək kifayət etmir. Əsas məsələ seçilən sahədə gələcəyin bacarıqlarına sahib olmaqdır.

Bu gün təkrarlanan, standart qaydalara əsaslanan və əsasən kompüter üzərindən icra olunan işlər süni intellektin təsirinə daha çox məruz qalır. Müştəri xidmətləri, sadə məlumatların daxil edilməsi, standart hesabatların hazırlanması, bəzi tərcümə və texniki dəstək funksiyaları artıq avtomatlaşdırma ilə üz-üzədir. Lakin bu, bütün peşələrin yox olması demək deyil. Daha doğru yanaşma budur: peşələr yox olmur, onların mahiyyəti dəyişir.

Hansı sahələr ümid vəd edir?

1. Səhiyyə və tibb sahəsi
Tibb, əczacılıq, fizioterapiya, reabilitasiya, psixoloji dəstək, tibb texnologiyaları və yaşlılara qulluq sahələri gələcəkdə də əhəmiyyətini qoruyacaq. Çünki bu sahələrdə insan münasibəti, empatiya, məsuliyyət və etik qərarvermə xüsusi rol oynayır. Süni intellekt həkimə diaqnoz prosesində yardım edə bilər, amma xəstənin narahatlığını anlamaq və ona güvən vermək insan peşəkarlığının əsas hissəsi olaraq qalacaq.
2. Təhsil və xüsusi təhsil
Gələcəyin müəllimi yalnız dərs izah edən şəxs olmayacaq. O həm də şagirdin fərdi ehtiyaclarını anlayan, rəqəmsal alətlərdən istifadə edən, öyrənmə prosesini düzgün quran və uşağın sosial-emosional inkişafını dəstəkləyən mütəxəssis olacaq. Xüsusi təhsil, məktəb psixologiyası, rəqəmsal pedaqogika və təhsil texnologiyaları yaxın illərdə daha çox önə çıxacaq sahələrdəndir.
3. Süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar
Süni intellekt mütəxəssisi, məlumat analitiki, proqramçı, kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi, AI sistem inteqratoru, prompt mühəndisi və süni intellekt etikası üzrə mütəxəssis kimi peşələr əmək bazarında daha çox tələb görəcək. Amma burada vacib məqam budur: hər kəs proqramçı olmaq məcburiyyətində deyil. Əsas məsələ seçilən sahədə texnologiyanı anlaya və ondan düzgün istifadə edə bilməkdir.
4. Mühəndislik və yaşıl texnologiyalar
Enerji, elektrik-elektronika, robototexnika, aviasiya, nəqliyyat sistemləri, ağıllı şəhərlər, su və ətraf mühit mühəndisliyi gələcəyin strateji sahələri sırasında olacaq. İqlim dəyişikliyi, enerji təhlükəsizliyi və dayanıqlı inkişaf məsələləri bu sahələrə olan ehtiyacı daha da artırır.
5. Kibertəhlükəsizlik və informasiya təhlükəsizliyi
Rəqəmsal dünya genişləndikcə təhlükəsizlik anlayışı da dəyişir. Şəxsi məlumatların qorunması, kiberhücumların qarşısının alınması, dövlət və şirkət sistemlərinin təhlükəsizliyi gələcəkdə daha çox mütəxəssis tələb edəcək. Bu sahə həm texniki bilik, həm də məsuliyyət və diqqət tələb edən mühüm istiqamətlərdən biridir.
6. Sosial-humanitar sahələrin yeni formaları
Hüquq, jurnalistika, psixologiya, sosiologiya, sosial iş, kommunikasiya və idarəetmə kimi sahələr aktuallığını itirmir. Sadəcə bu sahələr rəqəmsal dünya ilə birləşərək yeni məzmun qazanır. Rəqəmsal hüquq, media savadlılığı, dezinformasiya ilə mübarizə, ictimai rəyin analizi, məlumat hekayəçiliyi və insan resurslarının idarə olunması gələcəkdə daha çox ehtiyac duyulan istiqamətlər olacaq.
7. Peşə təhsili və texniki bacarıqlar
Gələcəyin əmək bazarında yalnız ali təhsil diplomu deyil, peşəkar bacarıq da böyük üstünlük olacaq. Mexatronika, texniki servis, avtomobil texnologiyaları, qida sənayesi, turizm və xidmət sahələri də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Fiziki bacarıq, keyfiyyətli xidmət və insanla birbaşa ünsiyyət tələb edən peşələr süni intellektin təsirinə daha az məruz qalır.

Gənclər peşə seçərkən nəyə diqqət etməlidir?

Peşə seçərkən yalnız “bu ixtisas populyardırmı?” sualı ilə kifayətlənmək doğru deyil. Abituriyentlər və valideynlər bir neçə əsas suala cavab axtarmalıdırlar: bu sahəyə həqiqətən maraq varmı? Bu sahə gələcəkdə hansı bacarıqları tələb edəcək? Bu peşədə süni intellektdən necə istifadə olunacaq? Gənc bu sahədə daim öyrənməyə və yenilənməyə hazırdırmı? Seçilən peşə cəmiyyətə hansı dəyəri verə bilər?
Valideynlər də övladlarını yalnız “prestijli” hesab etdikləri ixtisaslara yönləndirməməlidirlər. Gəncin marağı, qabiliyyəti, xarakteri və əmək bazarının real tələbləri birlikdə nəzərə alınmalıdır. Sevmədiyi sahədə oxuyan gənc diplom ala bilər, amma uğurlu və yaradıcı mütəxəssisə çevrilməsi çətin olar.

Məktəblərin rolu nədir?

Peşə seçimi yalnız imtahan nəticəsindən sonra verilən qərar olmamalıdır. Məktəblərdə peşəyönümü işi daha sistemli aparılmalı, şagirdlər erkən yaşlardan fərqli peşələrlə tanış edilməli, əmək bazarındakı dəyişikliklər haqqında məlumatlandırılmalıdır. Müəllim, psixoloq, valideyn və mütəxəssis əməkdaşlığı bu prosesdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Ali təhsil ocaqları dəyişən şərtlərə necə uyğunlaşmalıdır?

Universitetlərimiz və ali təhsil ocaqlarımız da dəyişən şərtlərə uyğun şəkildə özlərini yenidən nəzərdən keçirməli, tədris proqramlarını əmək bazarının yeni tələblərinə uyğunlaşdırmalıdır. Süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar, məlumat analitikası, yaşıl iqtisadiyyat, kommunikasiya bacarıqları və etik məsuliyyət artıq demək olar ki, bütün ixtisaslar üçün vacib istiqamətlərə çevrilir.

Buna görə ali təhsil müəssisələri daha çevik tədris proqramları, praktik bacarıqlara əsaslanan dərslər, sektorla əməkdaşlıq, təcrübə imkanları və peşəyönümü dəstəyi ilə gəncləri gələcəyə hazırlamalıdır. Universitet yalnız diplom verən qurum deyil, gəncin dəyişən dünyaya uyğunlaşmasına yol göstərən intellektual və peşəkar inkişaf mühiti olmalıdır.

Nəticə

XXI əsrdə ən təhlükəsiz peşə dəyişməyən peşə deyil, insanı dəyişən dünyaya hazırlayan peşədir. Gələcəyin əmək bazarında yalnız diplom deyil, bacarıq, çeviklik, rəqəmsal savadlılıq, ünsiyyət, yaradıcılıq, məsuliyyət və ömürboyu öyrənmə qabiliyyəti ön plana çıxacaq. Bu səbəbdən gənclər peşə seçərkən yalnız “harada iş var?” sualını deyil, “mən bu sahədə süni intellektlə necə rəqabət apara bilərəm?”, “texnologiyadan necə səmərəli istifadə edə bilərəm?”, “hansı bacarıqlarımla fərqlənə bilərəm?” kimi sualları da düşünməlidirlər.
Çünki gələcəyin uğurlu insanı süni intellektdən qorxan deyil, onu anlayan, düzgün yönləndirən və öz insani keyfiyyətləri ilə tamamlayan insan olacaq. Əgər məktəb, universitet, ailə və əmək bazarı arasında sağlam əlaqə qurularsa, peşə seçimi yalnız imtahan balına görə verilən qərar olmaqdan çıxar, gəncin potensialını, marağını və gələcək imkanlarını nəzərə alan şüurlu seçimə çevrilər. Gələcək yalnız ixtisas seçənlərin deyil, özünü daim yeniləyən, texnologiya ilə ayaqlaşan və cəmiyyətə dəyər qatan insanların olacaq.

Əbülfəz Süleymanlı,
sosiologiya elmləri doktoru, Üsküdar Universitetinin professoru