Süni intellektə Nobel mükafatı verilə bilərmi? - Dahilərin müzakirəsi

Əgər süni intellekt (AI) tədqiqat mövzularını müəyyən edir, hipotezlər qurur, eksperimentlər hazırlayır və Nobel mükafatı səviyyəsində kəşflər edirsə, Nobel mükafatı süni intellektə verilməlidirmi?

“Azərbaycan müəllimi” xəbər verir ki, bu mövzu Koreya Elm və Texnologiya Akademiyası və İsveç Nobel Fondu çərçivəsində Seulun Gangnam-gu şəhərində keçirilən “Nobel Mükafatı Dialoqu Seul 2026” tədbirində müzakirə olunub. Müzakirədə iştirak edən üç Nobel mükafatı laureatı bu suala fərqli cavablar veriblər.

2006-cı il fiziologiya və tibb üzrə Nobel mükafatı laureatı, Massaçusets Texnologiya İnstitutunun professoru Kreyq  Melo, 2011-ci il fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı, Avstraliya Milli Universitetinin professoru Brayan Şmitd və 2021-ci il kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı, Prinston Universitetinin professoru David MakMillan belə bir suala cavab veribləri: "Əgər süni intellekt araşdırılmamış tədqiqat sahələrini müəyyən edir, mövzu seçimi, hipotezlərin formalaşması və eksperimental dizayna rəhbərlik edirsə və nəticədə inqilabi nəticələr verirsə, Nobel mükafatına layiq olarmı?".

Brayan Şmitd deyib: "İndi cavab verməli olsam, yox deyərdim". Lakin o əlavə edib ki, əgər süni intellekt müstəqil şəkildə suallar verə və onları icra edə bilsə, vəziyyət tamamilə dəyişə bilər. "Bu, elm və alimlər üçün tamamilə yeni bir dövrün başlanğıcı olardı. O vaxta qədər əvvəlcə Nobel mükafatının nə demək olduğunu soruşmalıyıq".

Kreyq Melo fərqli bir baxış bucağı təqdim edib. O bildirib ki, əgər süni intellekt əhəmiyyətli elmi kəşflər edib insanlığı xəstəlikdən azad edən yeni dərmanların yaradılmasına səbəb olarsa, bu "həm insanlıq, həm də süni intellekt üçün qələbə" olar. O vurğulayıb ki, əgər belə kəşflər dünyaya dərin təsir göstərirsə, onlar insan və süni intellekt tərəfindən birgə yaradılmış nailiyyətlər kimi qəbul edilə bilər. "Ümid edirəm ki, süni intellekt daha çox belə kəşflərə imkan verir," – deyə K.Melo əlavə etdi.

David Makmillan hər iki baxışla razılaşıb, lakin praktik məsələləri vurğulayıb. O, süni intellektin müstəqil şəkildə yeni bir dərman kəşf etdiyi bir ssenari irəli sürüb və qeyd edib: "Yeni bir dərman kəşf edildikdə, kimsə irəli çıxıb süni intellektə bunu etməyi tapşırdığını deyəcək. İnsanlar dəyişmir". Onun fikri ondan ibarət olub ki, süni intellektin inkişafı insan alimlərindən tələb olunan fəzilətləri dəyişdirməyəcək. Süni intellektin kəşf qabiliyyətləri insan səviyyəsinə çatsa belə, kimin mükafata layiq olduğu sualı qalacaq”.

Laureatlar ümumilikdə razılaşıblar ki, süni intellekt hələ alimləri əvəz etməsə də, tədqiqatları əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirir. Astronom B.Şmidt süni intellekti "son dərəcə ağıllı katibə" adlandırıb. Astronomiyada süni intellekt artıq kodlaşdırma, müşahidə metodlarının optimallaşdırılması və geniş kosmik məlumat dəstlərinin təhlili üçün istifadə olunur.

Süni intellektin mövcud elmi paradiqmaları alt-üst etmə ehtimalı da müzakirə olunub. B.Şmidt qeyd edib: "Nyutonun cazibəsi mütləq kimi qəbul ediləndə, Eynşteyn onu ləğv etdi. Hətta Eynşteynin nəzəriyyəsi də mütləq deyil". O əlavə edib: "Belə paradiqma dəyişiklikləri süni intellektlə və ya süni intellektsiz davam edəcək, amma süni intellekt onları sürətləndirə bilər".

K.Melo süni intellekti çap maşını və kalkulyatorlar kimi keçmiş texnologiyalardan əsaslı şəkildə fərqli hesab edir. "Bu alətlərdən fərqli olaraq, biz süni intellektin sərhədlərini bilmirik. O, öz-özünə inkişaf edir və dəyişir, biz onun nə qədər irəli gedəcəyini proqnozlaşdıra bilmirik". Alim süni intellektlə bağlı həm qorxu, həm də ümid olduğunu qəbul etsə də,  özünü "ümid fraksiyasının" bir hissəsi hesab edir və inanır ki, süni intellekt insanlığı gücləndirəcək və daha böyük nailiyyətlərə imkan verəcək.

Laureatlar həmçinin vurğulayıblar ki, əsas elmi bacarıqlar - sual vermək, nəticələri sorğulamaq və yoxlama, hətta süni intellekt dövründə də həyati əhəmiyyət daşıyır. Təhsil süni intellektdən istifadə etməzdən əvvəl yazı, riyaziyyat, fizika, kimya və biologiya sahələrində əsas biliklərin qurulmasına, eləcə də tənqidi düşüncəyə yönəlməlidir.

Qeyd edək ki, “Nobel Mükafatı Dialoqu” beynəlxalq tədbirdir və burada Nobel laureatları və qlobal alimlər ictimaiyyətlə elmi məsələləri müzakirə edirlər. Builki tədbir, 2017 və 2023-cü illərdən sonra Koreyada keçirilən üçüncü tədbirdir və üç laureat yerli və beynəlxalq alim və ekspertlərlə bir araya gəlib. 

Xatırladaq ki, oktyabrın 5-12 tarixlərində 2026-cı ilin Nobel mükafatı laureatlarının adları elan olunacaq.