Tələbəyönümlü tədris yanaşmaları

1. Xülasə 
Bu məqalədə mühəndislik və fizika fənlərinin tədrisində tətbiq olunan müasir pedaqoji strategiyalar, tələbəyönümlü yanaşmalar və laboratoriya mühitində effektiv öyrənmə metodları təhlil olunur. Yazıda mürəkkəb texniki anlayışların tələbələrə sadə və interaktiv üsullarla çatdırılması, həmçinin dərsin keyfiyyətini artırmaq üçün istifadə edilən reflektiv praktikalar şərh edilir. Məqsəd mühəndislik kadrlarının hazırlanmasında sinif daxili effektiv metodologiyanı həmkarlarla bölüşməkdir.

2. Giriş
Mühəndislik təhsili tələbələrdən yalnız nəzəri biliklərin mənimsənilməsini deyil, həm də analitik düşünmə, problem həlletmə və müvafiq texniki sistemləri real mühitdə tətbiqetmə bacarıqlarını tələb edir. Qarabağ Universitetinin mühəndislik auditoriyalarında və laboratoriyalarında tədris prosesini qurarkən, əsas məqsədimiz tələbəni passiv dinləyicidən aktiv tədqiqatçıya çevirməkdir. Con Dyunin (John Dewey) "təhsil həyatın özüdür" [1] prinsipinə əsaslanaraq, mühazirə və laboratoriya dərslərini real mühəndislik problemlərinin həlli üzərində qururuq. Bu yazı, dərslərimizdə tətbiq etdiyimiz pedaqoji strategiyaların və müəllim-tələbə əməkdaşlıq modelinin praktik izahını ehtiva edir.

3. Metodoloji yanaşma
Donald Şönün "Reflektiv Praktik" Modeli (Reflection-in-Action): Dərs prosesində tətbiq etdiyim əsas metodologiyalardan biri müəllimin öz fəaliyyətini anında analiz etməsidir [2]. Məsələn, lövhədə mürəkkəb bir elektrik dövrə sxemini çəkərkən və ya fizika qanunlarını izah edərkən tələbələrin vizual reaksiyalarını, sualvermə tezliyini daim müşahidə edirəm. Əgər hər hansı bir mexanizmin və ya tənliyin qavranılmasında çətinlik yaranırsa, dərhal strategiyanı dəyişərək problemi vizual simulyasiyalar və ya gündəlik həyatdan analogiyalar vasitəsilə yenidən izah edirəm.

Lev Viqotskinin "Sosial Əməkdaşlıq" və "Yaxın İnkişaf Zonası" modeli: Mühəndislik dərslərində bilik fərdə hazır şəkildə ötürülməməli, birgə inşa edilməlidir [3]. Sinifdə tələbələri kiçik komandalara bölərək onlara layihə əsaslı tapşırıqlar (Project-Based Learning) verirəm. Məsələn, mexatronika və ya sxem texnikası mövzularında tələbələr qrup şəklində problemi müzakirə edir, bir-birinin səhvlərini düzəldir və müəllimin koordinatorluğu ilə doğru nəticəyə gəlirlər. Bu, onlarda həm komanda işini inkişaf etdirir, həm də mürəkkəb texniki anlayışların həmyaşıd dəstəyi ilə daha rahat öyrənilməsini təmin edir.

Laboratoriya mühitində tələbəyönümlü yanaşma və səhv etmə azadlığı: Yeni laboratoriya mühitinin sazlanması və cihazlarla iş prosesində tələbələrə sərbəst sınaqlar aparmaq imkanı tanıyıram. Con Hatti tərəfindən qeyd olunduğu kimi, effektiv inkişaf müəllimin prosesə tələbənin gözü ilə baxa bilməsindən asılıdır [4]. Tələbə cihazı qoşarkən və ya ölçmə apararkən səhv edirsə, ona dərhal hazır cavabı vermək əvəzinə, yönəldici suallarla səhvin kökünü (məsələn, gərginliyin düzgün seçilməməsi və ya müqavimət hesablanmasındakı xətanı) özünün tapmasına şərait yaradıram. Bu yanaşma tələbədə elmi yaradıcılığı və özünəinamı stimullaşdırır.

Nəticə 
Hər tədris gününün sonunda keçilən dərslərin pedaqoji hesabatını aparmaq, növbəti mühazirələr üçün daha effektiv materialların hazırlanmasına kömək edir. Auditoriyada tətbiq etdiyimiz nəzəriyyə ilə təcrübənin kəsişmə nöqtəsi, tələbələrin dərsin sonunda verdiyi səmimi və elmi əsaslı suallarla ölçülür. Mühəndislik təhsilində müəllimin əsas vəzifəsi tələbəyə yalnız formulları əzbərlətmək deyil, həmin formulların arxasındakı fiziki və mühəndislik məntiqini görmək bacarığını aşılamaqdır.

Ədəbiyyat siyahısı:
1. Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Kappa Delta Pi.
2. Schön, D. A. (1983). The Reflective Practitioner: How Professionals Think in Action. Basic Books.
3. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.
4. Hattie, J. (2009). Visible Learning: A Synthesis of Over 800 Meta-Analyses. Routledge.
5. Azərbaycan Respublikasının Təhsil haqqında Qanunu (2009).

Nərgiz Xəlilova,
Qarabağ Universiteti Mühəndislik fakültəsi, Mexatronika kafedrasında fizika müəllimi

Bu yazı “Azərbaycan müəllimi” qəzeti və Azərbaycan Gənc Müəllimlər Assosiasiyasının həyata keçirdiyi “Müəllimin pedaqoji gündəliyi” layihəsi çərçivəsində dərc olunur.