Müasir ziyalının missiyası: elm, məsuliyyət və vətəndaşlıq mövqeyi

Hər bir insanın cəmiyyətdə özünəməxsus yeri, rolu və üzərinə düşən mənəvi-sosial vəzifələri vardır. Tələbənin əsas vəzifəsi biliklərə yiyələnmək, şagirdin borcu məsuliyyətlə oxumaq, dünyagörüşünü genişləndirmək və gələcək peşə seçiminə hazırlaşmaqdır. Müəllim və alimin missiyası isə yalnız bilik ötürməklə məhdudlaşmır. Onlar həm də gənc nəslin dünyagörüşünün, elmi təfəkkürünün və mənəvi dəyərlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayırlar.

Gündəlik qayğılar və məişət problemləri həyatın ayrılmaz hissəsi olsa da, insan qarşısına qoyduğu məqsədlərə çatmaq üçün vaxtını düzgün bölüşdürməli, ardıcıl çalışmalı və öz üzərində daim işləməlidir. Xüsusilə, elm və təhsil sahəsində çalışan şəxslər öz fəaliyyətlərinin mahiyyətini dərindən dərk etməli, peşə vəzifələrini vicdanla yerinə yetirməli, cəmiyyət qarşısında məsuliyyətlərini unutmamalıdırlar.

Ziyalılıq mücərrəd anlayış deyil. O, gündəlik zəhmətdə, peşəkar vicdanda, düşüncə mədəniyyətində və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissində təzahür edir.

İnformasiya gigiyenası və şüurlu seçim

Müasir dövrün səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri informasiya axınının sürətlə artmasıdır. Lakin məlumatlı olmaq qarşıya çıxan hər bir informasiyanı mənimsəmək və yadda saxlamaq demək deyildir. Geniş dünyagörüşünə malik olmaq üçün dünyada və cəmiyyətdə baş verən mühüm hadisələrdən xəbərdar olmaqla yanaşı, faydalı məlumatı lazımsız informasiya səs-küyündən ayırmağı da bacarmaq lazımdır.

Məqsədyönlü insan, xüsusilə tələbə və tədqiqatçı, vaxtını və zehni imkanlarını səmərəli idarə etməlidir. Bunun üçün etibarlı informasiya mənbələrini seçmək, əldə etdiyi bilikləri təhlil etmək və onları qarşıya qoyduğu məqsədlərə uyğun şəkildə tətbiq etmək vacibdir.

Tələbə öz ixtisasını dərindən öyrənməyə, müəllim pedaqoji ustalığını təkmilləşdirməyə, alim isə elmi axtarışlarını davam etdirməyə çalışmalıdır. Rəqəmsal texnologiyaların və informasiya vasitələrinin geniş yayıldığı bir dövrdə insanın diqqətini əsas məqsədlər üzərində cəmləşdirməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsanın öz sahəsini dərindən bilməsi, əldə etdiyi bilikləri praktik fəaliyyətdə tətbiq etməsi və daim yeniliklərə açıq olması həm peşəkar inkişafına, həm də cəmiyyətə daha çox fayda verməsinə şərait yaradır.

Peşəkar inkişaf və elmdə mübahisə mədəniyyəti

İnsanın həyatda uğur qazanmasının mühüm şərtlərindən biri seçdiyi sahədə peşəkarlığa can atması, bilik və bacarıqlarını davamlı şəkildə inkişaf etdirməsidir. Bu baxımdan atam Musa müəllimin mənim üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan bir nəsihəti var idi:“Öz sahəndə lider olmalısan və o zaman həyatda mövqe tuta biləcəksən”.

Bu sözlər mənim üçün daim öz üzərində işləməyin, mütaliə etməyin və seçilmiş peşənin incəliklərini dərindən öyrənməyin vacibliyini ifadə edir. İnsan öz sahəsində irəliləmək istəyirsə, yalnız mövcud biliklərlə kifayətlənməməli, yeni ideyalara açıq olmalı və qarşıya çıxan çətinlikləri aşmaq üçün əzmlə çalışmalıdır.

Atam Musa müəllimin tez-tez xatırlatdığı digər bir fikir də belə idi: “Elm mübahisə ilə yaranır”.

Bu fikir elmi fəaliyyətin mahiyyətini ifadə edən mühüm prinsiplərdən birini xatırladır. Elmin inkişafı sualların verilməsi, müxtəlif fikirlərin müqayisəsi, irəli sürülən müddəaların əsaslandırılması və nəticələrin tənqidi təhlili ilə sıx bağlıdır. Sağlam elmi diskussiya həqiqətin üzə çıxmasına, yeni ideyaların yaranmasına və elmi təfəkkürün inkişafına şərait yaradır.

Elmi mübahisə şəxsi münasibətlərə deyil, faktlara, məntiqə və sübutlara əsaslanmalıdır. Fərqli fikirlərə hörmətlə yanaşmaq, qarşı tərəfin arqumentlərini diqqətlə dinləmək və öz mövqeyini əsaslandırmaq elmi mədəniyyətin mühüm göstəriciləridir.

Xüsusilə, riyaziyyat kimi dəqiqlik və məntiq tələb edən sahələrdə elmi müzakirələrin əhəmiyyəti böyükdür. Riyazi müddəaların əsaslandırılması, teoremlərin sübutu və müxtəlif yanaşmaların müqayisəsi elmi təfəkkürün formalaşmasına və inkişafına xidmət edir. Belə müzakirələrdə iştirak etmək üçün isə dərin bilik, məntiqi düşüncə və müvafiq elmi hazırlıq zəruridir.

Deməli, elmdə uğur yalnız fərdi zəhmətlə deyil, həm də elmi əməkdaşlıq, qarşılıqlı fikir mübadiləsi və sağlam tənqid mədəniyyəti ilə əldə olunur.

Ziyalının vətəndaşlıq borcu və xalqa xidmət missiyası

Şəxsi inkişaf və elmi uğurlar ziyalılığın yalnız bir tərəfidir. Ziyalılığın digər mühüm tərəfi yüksək vətəndaşlıq mövqeyi və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissidir. İnsan hansı peşəkar səviyyəyə yüksəlməsindən asılı olmayaraq, öz fəaliyyətinin mənsub olduğu xalqın və bütövlükdə cəmiyyətin həyatına təsirini dərk etməlidir.

Xalqa və Vətənə xidmət ilk növbədə, öz işini vicdanla yerinə yetirməkdə, insanlara diqqət və qayğı ilə yanaşmaqda, gənclərə düzgün istiqamət göstərməkdə və cəmiyyətin inkişafına töhfə verməkdə ifadə olunur.

Müəllim auditoriyada yalnız bilik öyrətmir. O, eyni zamanda tələbələrdə müstəqil düşünmək, məsuliyyətli qərarlar qəbul etmək, başqalarının fikirlərinə hörmətlə yanaşmaq və öyrəndiklərini həyatda tətbiq etmək bacarıqlarının formalaşmasına kömək edir. Alimin cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyəti isə elmi biliklərin inkişaf etdirilməsi, əldə olunan nəticələrin dürüst təqdim edilməsi və elmin imkanları daxilində ictimai tərəqqiyə xidmət göstərilməsi ilə bağlıdır.

Vətənpərvərlik yalnız sözlə deyil, konkret əməllərlə təsdiqlənir. Öz peşəsinə sədaqət, gənc nəslin yetişməsinə töhfə vermək və ictimai məsuliyyəti dərk etmək ziyalının vətəndaşlıq mövqeyini müəyyənləşdirən əsas xüsusiyyətlərdəndir.
Bu baxımdan hər bir ziyalı özünə belə bir sual verməlidir: Mənim biliklərim, təcrübəm və gündəlik fəaliyyətim cəmiyyətə hansı faydanı verir? Bu sualın cavabı insanın şəxsi uğurları ilə ictimai məsuliyyəti arasında əlaqə yaratmağa kömək edir.

Həyatda dəyərli iz qoymaq 

Elm və təhsil sahəsində çalışan bir ziyalı kimi hesab edirəm ki, əsas məqsədlərimizdən biri bilik və təcrübəmizlə cəmiyyətə, xüsusilə də gənc nəslə fayda verməkdir. Bu məqsədə çatmaq davamlı zəhmət, peşəkar məsuliyyət, mənəvi bütövlük və yeniliklərə açıq olmaq tələb edir.

Universitet auditoriyalarında gənclərə fundamental biliklərin öyrədilməsi, onların müstəqil düşünmə qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsi, tədrisin keyfiyyətinin yüksəldilməsi və elmi tədqiqatların aparılması bu missiyanın mühüm istiqamətləridir. Müəllimin və alimin fəaliyyəti yalnız bu günün nəticələri ilə deyil, yetişdirdiyi gənclərin gələcək uğurları və cəmiyyətə verəcəkləri töhfələrlə də qiymətləndirilməlidir.

İnanıram ki, insanın öz sahəsində daim inkişaf etməsi, elmi həqiqətə hörmətlə yanaşması və xalqına fayda verməyə çalışması onun həyatını mənalı edən əsas dəyərlərdəndir.

Əsl ziyalılıq biliklə məsuliyyətin, peşəkarlıqla mənəviyyatın, şəxsi uğurla xalqa xidmətin vəhdətində formalaşır. İnsanın həyatda qoyduğu ən dəyərli iz isə yalnız əldə etdiyi nailiyyətlərlə deyil, başqalarının həyatına, düşüncəsinə və gələcəyinə verdiyi müsbət töhfələrlə ölçülür.

Elçin Məmmədov,
Bakı Dövlət Universitetinin dosenti